Nhiều người dân vùng ven biển thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cóc kèn để chữa bệnh ngoài da hoặc nhức mỏi. Thậm chí, không ít người tự ý hái cành, lá hoặc rễ cây về đun sắc lấy nước uống mà không lường trước nguy cơ sức khỏe. Việc uống nước sắc từ loại cây này thực chất tiềm ẩn rủi ro tử vong do hoạt chất rotenone cực độc có trong cây.

Uống nước sắc cóc kèn tuyệt đối không an toàn cho cơ thể người. Độc tính tế bào của hoạt chất rotenone trong cây làm ngưng trệ hô hấp tế bào, gây ngộ độc cấp tính và tổn thương đa cơ quan [1].

Cây cóc kèn và độc chất rotenone ẩn giấu

Cây cóc kèn, tên khoa học là Derris trifoliata, phân bố chủ yếu ở các vùng rừng ngập mặn nhiệt đới [2]. Từ xa xưa, người dân bản địa đã sử dụng chiết xuất của các loài thuộc chi Derris để làm thuốc trừ sâu hoặc thuốc nhuộm cá [3], [4]. Chiết xuất này khiến cá nhiễm độc bị tê liệt nhanh chóng do hấp thu trực tiếp qua mang vào máu [3].

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy rễ và các bộ phận trên mặt đất của Derris trifoliata chứa nhiều dẫn xuất nhóm rotenoid nguy hiểm [5], [6]. Trong rễ cây có chứa rotenone, deguelin, alpha-toxicarol cùng dẫn xuất mới là 7a-O-methyldeguelol [6]. Các bộ phận trên mặt đất cũng chứa 5 hợp chất rotenoid gồm dehydrodeguelin, dehydrorotenone, 12a-hydroxy rotenone, tephrosin và 12alphabeta-hydroxyrot-2'-enonic acid [5]. Rotenone có cấu trúc 5 vòng, trong đó 3 vòng tạo thành khung isoflavone cơ bản [3].

Cơ chế bẻ gãy quá trình hô hấp tế bào

Độc tính tế bào của rotenone xuất phát từ việc ức chế hô hấp tế bào ở cấp độ ty thể [1]. Hoạt chất này ngăn chặn phức hợp I (Complex I) trong chuỗi chuyền điện tử hô hấp [3]. Ty thể không thể tổng hợp năng lượng tế bào, khiến tế bào bị cạn kiệt năng lượng nhanh chóng [3], [1].

Bên cạnh đó, rotenone còn làm xáo trộn cấu trúc tế bào khi can thiệp vào quá trình hình thành vi ống nội bào [3]. Sự ức chế phức hợp I dẫn đến tích tụ hàm lượng cao các gốc oxy hóa tự do (ROS) bên trong tế bào, gây hoại tử mô [3].

Bằng chứng ngộ độc cấp từ cây cóc kèn

Các báo cáo lâm sàng ghi nhận rõ tác hại nghiêm trọng khi ăn hoặc uống phải các bộ phận của cây cóc kèn [2]. Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận một bệnh nhi tại Malaysia uống hạt cây cóc kèn (Derris trifoliata) đã rơi vào tình trạng ngộ độc rotenone cấp tính [2]. Trẻ xuất hiện triệu chứng rối loạn ý thức, nôn mửa, tụt huyết áp nặng, toan chuyển hóa và suy thận cấp [2].

Dù bệnh nhi sống sót sau nỗ lực điều trị liên ngành và không để lại di chứng thần kinh, trường hợp này chứng minh độc tố của hạt cóc kèn qua đường tiêu hóa tác động tiêu cực ngay lập tức tới thận và hệ tim mạch [2].

Nguy cơ tử vong từ hoạt chất rotenone

Ngộ độc rotenone đường uống ở người trưởng thành có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng [1], [4]. Một báo cáo năm 2005 mô tả bệnh nhân uống 200 ml dung dịch rotenone nồng độ 0,8% (tương đương 1,6 g hoạt chất) rơi vào hôn mê, giảm thang điểm tri giác GCS và toan chuyển hóa nặng [4]. Mặc dù được lọc độc và hồi sức tích cực bằng N-acetylcysteine cùng các chất chống oxy hóa, bệnh nhân vẫn tử vong [4].

Một trường hợp tự tử bằng rotenone khác vào năm 2011 xác nhận nồng độ rotenone gây tử vong rất nhỏ [1]. Mẫu xét nghiệm trước tử vong chỉ phát hiện 4,05 ng/ml (0,00405 ppm) rotenone trong máu và 0,55 ng/ml (0,00055 ppm) trong huyết thanh [1]. Độc chất qua đường uống chủ yếu tấn công hệ thần kinh, hệ hô hấp và đường tiêu hóa [7].

Nghiên cứu trên động vật cho thấy độ nhạy cảm khác biệt: liều gây chết 50% (LD50) ở chuột là 350 mg/kg theo đường uống và 2,8 mg/kg khi tiêm tĩnh mạch [3]. Dù đường tiêu hóa động vật có vú chuyển hóa rotenone tốt hơn động vật thủy sinh, lượng độc chất lớn từ nước sắc cây họ Đậu vẫn áp đảo khả năng khử độc tự nhiên [3], [4].

Độc tính thần kinh lâu dài và suy thoái tế bào

Việc tiếp xúc với rotenone không chỉ gây ngộ độc tức thì mà còn tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa tế bào thần kinh kéo dài [3]. Nghiên cứu cho thấy chuột cống phơi nhiễm liều bán cấp tính của rotenone bị thoái hóa chọn lọc các tế bào thần kinh dopaminergic ở vùng chất đen (substantia nigra) [3]. Quá trình này kèm theo sự tích tụ các thể vùi chứa alpha-synuclein đặc trưng của bệnh Parkinson [3].

Chính mối liên hệ trực tiếp giữa các chất ức chế phức hợp I và bệnh thoái hóa thần kinh đã khiến việc ứng dụng rotenone trong nông nghiệp bị đình chỉ tại nhiều nơi [3]. Các tế bào thần kinh dopaminergic đặc biệt nhạy cảm với sự phá hủy cấu trúc khung tế bào và tình trạng stress oxy hóa do rotenone gây ra [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên không có chất độc, hoặc nhiệt độ sôi khi đun sắc sẽ phân hủy hoàn toàn độc tính. Điều này sai lầm với rotenone [3], [4].

Một số người cho rằng vì cây cóc kèn dùng làm thuốc bôi ngoài da nên có thể uống được. Rễ và hạt cây họ Đậu chứa rotenone từng là nguyên nhân gây ra nhiều vụ ngộ độc tập thể và tử vong tại Trung Quốc, Thái Lan và Pháp [4], [7]. Việc đun nấu thủ công không loại bỏ được độc tố rotenoid mà chỉ cô đặc lượng chất độc vào nước sắc [5], [6].

Ai nên thận trọng và cách xử trí ngộ độc

Tất cả mọi người tuyệt đối không tự ý thu hái, đun sắc hoặc uống bất kỳ bộ phận nào của cây cóc kèn (Derris trifoliata) [2], [7].

Hiện nay không có thuốc giải độc đặc hiệu cho ngộ độc rotenone [7]. Khi phát hiện người uống nhầm nước sắc cóc kèn, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất [7]. Phác đồ can thiệp chỉ tập trung vào điều trị triệu chứng và hồi sức: đặt nội khí quản, thở máy, rửa dạ dày, cân bằng toan kiềm, điều trị viêm phổi hít và ổn định dấu hiệu sinh tồn [7].

Lời khuyên an toàn

Cây cóc kèn là nguồn thực vật chứa độc chất tự nhiên có hoạt tính ức chế tế bào mạnh [3], [6]. Người dân không sử dụng các bài thuốc truyền miệng liên quan đến đường uống từ cây cóc kèn để tránh các tai biến đe dọa tính mạng [2], [7]. Khi gặp các vấn đề sức khỏe, người bệnh cần đến bệnh viện khám và điều trị theo đúng chỉ định của bác sĩ.