Nhiều người truyền tai nhau dùng tùng hương (nhựa thông tinh chế) sắc nước uống để điều trị mụn nhọt, bệnh khớp hoặc giải độc. Đây là thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy hiểm cho sức khỏe. Khoa học hiện đại không xem tùng hương là dược liệu uống an toàn. Trong y văn, tùng hương chỉ được nghiên cứu dùng ngoài da hoặc làm phụ liệu nha khoa, tuyệt đối không có chỉ định uống trực tiếp vì nguy cơ gây độc tế bào và phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh uống nước sắc tùng hương chữa được bệnh nội khoa. Ngược lại, các nghiên cứu độc học xác nhận hoạt chất trong nhựa thông có khả năng hủy hoại mô sống trực tiếp [1]. Uống chất này đưa hoạt chất lạ vào đường tiêu hóa, bắt gan và thận chuyển hóa, dẫn đến nguy cơ ngộ độc nội tạng cao.
Tùng hương là gì và vì sao không thể tùy tiện uống?
Tùng hương (tên tiếng Anh: colophony hoặc rosin) là sản phẩm tự nhiên thu được từ cây thuộc họ Thông (Pinaceae) [2]. Sau khi chưng cất lấy tinh dầu thông, phần cặn còn lại cứng lại thành khối nhựa màu vàng nhạt hoặc hổ phách, thành phần chứa khoảng 70% là các acid nhựa (resin acids) [1].
Trong công nghiệp và đời sống, tùng hương được dùng làm chất trợ hàn, keo dán, mực in, sơn, vecni và chất làm mềm dẻo [2]. Trong nha khoa, tùng hương kết hợp với kẽm dùng làm xi măng trám răng, vật liệu băng nha chu hoặc chất hàn ống tủy [1]. Bản chất hóa học của tùng hương là hỗn hợp các acid nhựa không tan trong nước, không phải thực phẩm dinh dưỡng để cơ thể tiêu hóa.
Khi đun sôi hoặc sắc tùng hương với nước, các acid nhựa khó hòa tan hoàn toàn mà tạo thành dạng nhũ tương thô mang độc tính cao. Uống hỗn dịch này vào bụng khiến niêm mạc dạ dày, ruột tiếp xúc trực tiếp với hóa chất gây kích ứng, sau đó ngấm vào hệ tuần hoàn gây áp lực cực lớn cho cơ quan lọc thải như gan, thận.
Độc tính tế bào của acid nhựa: Cơ chế gây hại tiềm ẩn cho nội tạng
Nghiên cứu độc tính tế bào công bố năm 1997 đã kiểm tra tác động của tùng hương tự nhiên và các acid nhựa tinh khiết trên bạch cầu đa nhân trung tính (PMN cells) và nguyên bào sợi nướu của người bằng phương pháp phóng thích đồng vị phóng xạ crôm (radiochromium release method) [1]. Kết quả cho thấy tùng hương và các acid nhựa tinh khiết thể hiện độc tính tế bào mạnh phụ thuộc vào liều lượng [1].
Cụ thể, các acid nhựa tinh khiết như isopimaric acid, levopimaric acid và neoabietic acid có độc tính tế bào cao hơn cả tùng hương tự nhiên [1]. Hàm lượng các acid nhựa này quyết định mức độ gây độc của từng mẫu tùng hương [1]. Nghiên cứu kết luận tùng hương không phải là chất trơ về mặt sinh học [1].
Khi đưa các hợp chất có độc tính tế bào liều cao vào cơ thể qua đường uống, gan phải xử lý chuyển hóa và thận phải lọc đào thải. Độc tính tế bào trực tiếp từ các acid nhựa có thể phá hủy màng tế bào biểu mô, gây tổn thương tế bào gan và hoại tử ống thận cấp. Việc kẽm có thể ức chế độc tính này chỉ được ghi nhận trong ống nghiệm ở các sản phẩm nha khoa, hoàn toàn không áp dụng để bảo vệ gan thận khi uống nước sắc tùng hương tự chế tại nhà [1].
Nguy cơ dị ứng, viêm da và hen suyễn từ tùng hương
Ngoài độc tính hủy hoại tế bào, tùng hương từ lâu đã được y văn thế giới ghi nhận là một chất gây mẫn cảm da mạnh (skin sensitizer) và là nguyên nhân đứng hàng thứ ba gây hen phế quản nghề nghiệp [2]. Một nghiên cứu năm 2005 phân tích mẫu huyết thanh của các nhóm đối tượng phơi nhiễm với khói tùng hương hàn chì (7 người có triệu chứng hen nghề nghiệp, 10 người phơi nhiễm không triệu chứng, 11 người không phơi nhiễm) [3]. Kết quả cho thấy kháng thể IgE đặc hiệu với phức hợp protein tế bào - tùng hương tăng rõ rệt ở người có triệu chứng (đạt 29% khi ngưỡng cắt > 0,1 và 86% khi ngưỡng cắt > 0%), trong khi nhóm chứng không phơi nhiễm chỉ có 0% và 27% [3].
Ở da, tùng hương gây viêm da tiếp xúc dị ứng rất phổ biến [2]. Một báo cáo lâm sàng năm 2007 ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng nặng do tùng hương có trong sản phẩm tẩy lông (epilating product), phản ứng xảy ra ngay cả ở lần tiếp xúc đầu tiên (mẫn cảm nguyên phát) [4]. Các thử nghiệm áp da (patch test) với tùng hương thương mại chưa biến tính đôi khi không phát hiện được dị ứng với dẫn xuất tùng hương biến tính trong sản phẩm thực tế, đòi hỏi phải thử nghiệm chuyên sâu [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 1985 về thử nghiệm áp da trên bệnh nhân nghi ngờ dị ứng tùng hương cho thấy tỷ lệ phản ứng phụ thuộc vào nguồn gốc tùng hương (gum rosin gây tỷ lệ phản ứng dương tính cao hơn tall oil rosin) và nồng độ thử nghiệm [5]. Nồng độ test 5% đã bỏ sót 4 trong số 30 trường hợp dị ứng so với nồng độ 20% [5]. Hầu hết bệnh chàm (eczema) của bệnh nhân xuất phát từ tiếp xúc nghề nghiệp [5]. Nếu chỉ chạm ngoài da hoặc hít phải khói đã có nguy cơ dị ứng nghiêm trọng và khởi phát hen phế quản, việc uống trực tiếp nước sắc tùng hương vào lòng ruột có thể kích hoạt sốc phản vệ, viêm loét đường tiêu hóa cấp tính cực kỳ nguy hiểm [2, 3, 8].
Y văn hiện đại nói gì về việc uống tùng hương?
Trong y văn hiện đại, các tài liệu nghiên cứu chỉ ghi nhận tùng hương ở hai phương diện: ứng dụng ngoài da/vật liệu nha khoa và độc học nghề nghiệp [1, 8]. Hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm lâm sàng trên người nào ghi nhận hay khuyến cáo việc sắc tùng hương để uống trị bệnh.
Các ghi chép về việc uống tùng hương hoàn toàn là kinh nghiệm dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học. Dược điển và các hướng dẫn điều trị y khoa hiện đại không cho phép đưa chất này vào cơ thể qua đường tiêu hóa.
Giới hạn lớn nhất của các bài thuốc dân gian truyền miệng là không định lượng được hàm lượng các acid nhựa độc hại. Mỗi mẻ tùng hương tự nhiên thu hoạch từ các loài thông khác nhau có tỷ lệ isopimaric, levopimaric hay neoabietic acid rất khác biệt [1, 5]. Người dùng không thể biết mình đang nạp bao nhiêu độc chất vào người.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng tùng hương trị bệnh
Nhiều người lầm tưởng "dược liệu tự nhiên từ cây thông thì lành tính, không có hóa chất". Đây là sai lầm chết người. Tự nhiên chứa rất nhiều độc chất sinh học mạnh; tùng hương chứa tới 70% acid nhựa có độc tính trực tiếp lên tế bào người [1].
Một hiểu lầm khác là "sắc kỹ với nước thì độc tố bay hơi hoặc lắng cặn". Các acid nhựa trong tùng hương là chất nhựa không tan trong nước và chịu nhiệt tốt. Khi đun sôi, chúng không biến mất mà lơ lửng trong nước hoặc bám vào dụng cụ nấu, khi uống vào vẫn đi trọn vẹn vào dạ dày và ruột.
Nhiều người cũng nghĩ nếu bôi ngoài da chữa nhọt thì uống vào sẽ "trị nhọt từ bên trong". Hàng rào da có lớp sừng bảo vệ, còn niêm mạc tiêu hóa rất mỏng manh và có hệ mao mạch hấp thu trực tiếp vào tĩnh mạch cửa dẫn về gan. Uống vào gây độc toàn thân nhanh hơn gấp nhiều lần tiếp xúc qua da.
Ai cần tuyệt đối tránh xa tùng hương?
Bất kỳ ai cũng không được tự ý uống tùng hương dưới mọi hình thức sắc, ngâm rượu hay tán bột. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, dễ gặp biến chứng nguy kịch nếu vô tình tiếp xúc hoặc uống:
Người có tiền sử dị ứng, hen phế quản hoặc bệnh chàm: Tùng hương kích thích sản sinh kháng thể IgE và gây viêm da tiếp xúc dị ứng nặng [2, 3, 8]. Người có cơ địa dị ứng uống vào có thể kích phát cơn hen cấp, co thắt thanh quản hoặc sốc phản vệ đe dọa tính mạng [2, 8].
Người mắc bệnh gan, suy thận: Acid nhựa chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận [1]. Độc tính tế bào của tùng hương sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy gan, hoại tử tế bào gan và suy thận cấp [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của tùng hương trên nhóm này. Hóa chất độc hại có thể qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây tổn thương nội tạng non nớt của thai nhi và trẻ nhỏ.
Người làm nghề điện tử, thợ hàn, thợ sơn: Nhóm này đã có thời gian phơi nhiễm nghề nghiệp với khói tùng hương, cơ thể có thể đã hình thành mẫn cảm tiềm ẩn [2, 8]. Dùng thêm tùng hương sẽ khởi phát phản ứng dị ứng bùng phát dữ dội [2, 5].
Lời khuyên an toàn và cách xử lý đúng
Để bảo vệ tính mạng và sức khỏe gan thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế:
Tuyệt đối không uống nước sắc, rượu ngâm hoặc bột tùng hương. Nếu mắc các bệnh lý da liễu, xương khớp hay mụn nhọt, người bệnh cần đến bệnh viện khám để được chỉ định các thuốc đã được kiểm chứng an toàn lâm sàng.
Khi làm việc trong môi trường có khói nhựa thông, chất trợ hàn hoặc sơn chứa tùng hương, cần đeo khẩu trang lọc khí chuyên dụng và găng tay bảo hộ để tránh nguy cơ khởi phát hen nghề nghiệp và viêm da tiếp xúc [2].
Nếu chẳng may đã lỡ uống nước sắc tùng hương và xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng dữ dội, khó thở, nổi mề đay, tiểu ít hoặc vàng da, vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu dược liệu đã dùng để bác sĩ cấp cứu giải độc kịp thời.
Tùng hương là nguyên liệu công nghiệp và nha khoa, không phải thuốc uống. Đừng đánh đổi chức năng gan, thận và tính mạng của bản thân cho các bài thuốc truyền miệng vô căn cứ.
