Nhiều người dân có thói quen hái vỏ cây lát hoa hoặc thu gom vỏ thân khô đem về sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc hoặc trị bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Thói quen dùng các loại thảo mộc mọc hoang dã làm nước uống dài ngày diễn ra khá phổ biến do tâm lý tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Tuy nhiên, hành động tự ý sử dụng nước sắc này tiềm ẩn nhiều mối nguy khôn lường cho cơ thể, đặc biệt là nguy cơ tổn hại tới hai cơ quan chuyển hóa và bài tiết chính: gan và thận.
Uống nước sắc vỏ cây lát hoa kéo dài có thể gây tổn thương gan, thận do thiếu hoàn toàn bằng chứng an toàn và độc tính trường diễn trên cơ thể người. Các kết quả nghiên cứu hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, mô hình tế bào hoặc trên chuột thí nghiệm. Việc tự ý sắc uống lượng lớn trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp hoặc tổn thương nội tạng âm thầm không thể đảo ngược.
Cơ chế tác động và những hợp chất tự nhiên trong vỏ lát hoa
Cây lát hoa có tên khoa học là Chukrasia tabularis, thuộc họ Xoan (Meliaceae) [1], [2]. Trong các phân tích hóa thực vật, vỏ thân và vỏ rễ của loài cây này chứa một lượng lớn các hợp chất tự nhiên phức tạp, điển hình là nhóm limonoid phragmalin [2], [3]. Vỏ thân cây lát hoa chứa các hợp chất như chukvelutilide I-O và một số dạng phân tử có hoạt tính sinh học đáng kể [3].
Các hợp chất limonoid và polyphenol có khả năng tác động sinh học mạnh mẽ khi tiếp xúc với tế bào sống [4], [2]. Một số hợp chất phân lập từ rễ và thân như chukrasitin D và E đã được chứng minh có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin 6 (IL-6) và phức hợp phiên mã NF-kappaB trong đại thực bào [2]. Khi đi vào cơ thể người qua đường tiêu hóa không kiểm soát, các chất này phải được chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận, từ đó có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lớn nếu liều lượng quá mức.
Dữ liệu khoa học hiện có: Tiềm năng chỉ nằm trên mô hình thí nghiệm
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ xem xét hoạt tính của chiết xuất vỏ cây lát hoa trong ống nghiệm và động vật nhỏ. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đánh giá hoạt tính chống sốt rét và độc tính tế bào của cây lát hoa (Chukrasia tabularis) [1]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm dịch chiết nước nóng và chiết xuất methanol của vỏ thân trên mô hình chuột nhiễm ký sinh trùng sốt rét và trên dòng tế bào hồng cầu động vật có vú bằng thử nghiệm trung hòa đỏ [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol vỏ thân ở liều cao nhất 800 mg/kg đạt tỷ lệ ức chế hóa học 83,65 ± 0,66% trên chuột, trong khi thuốc đối chứng chloroquine diphosphate đạt 90,36 ± 0,04% [1].
Ở thử nghiệm trong ống nghiệm của nghiên cứu năm 2016, chiết xuất nước của vỏ thân lát hoa có hoạt tính đối với chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum nhạy cảm với chloroquine (D6) với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 là 10,739 microgam/mL, cũng như có tác dụng trên chủng kháng thuốc (W2) [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm nước muối (brine shrimp lethality assay) và tế bào dòng thú cho thấy chiết xuất thảo mộc này vẫn thể hiện độc tính tế bào nhất định [1].
Đến năm 2009, một nghiên cứu khác khảo sát khả năng ức chế peroxy hóa lipid của các phân đoạn chiết xuất từ cây lát hoa (Chukrasia tabularis) trên dịch đồng nhất gan chuột [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các phân đoạn giàu polyphenol, đặc biệt là phân đoạn ethyl acetate từ vỏ thân và lá cây, cho thấy hoạt tính bảo vệ mạnh nhất với tỷ lệ ức chế peroxy hóa lipid lần lượt là 83,02% và 88,62% thông qua việc đo lường chỉ số malondialdehyde (MDA) [4]. Dù có tiềm năng chống oxy hóa trên mẫu mô gan cô lập trong ống nghiệm, thử nghiệm này hoàn toàn không phản ánh được mức độ dung nạp hay tính an toàn sinh học khi một cơ thể người uống nước sắc này qua đường tiêu hóa nhiều ngày [4].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2014 phân lập 7 hợp chất phragmalin limonoid mới từ vỏ thân loài Chukrasia tabularis var. velutina đã ghi nhận hợp chất số 1 thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ở mức độ vừa phải trên ấu trùng tôm ngâm muối với nồng độ gây chết LC50 là 84,1 microM [3]. Một nghiên cứu năm 2022 tiếp tục ghi nhận hai hợp chất limonoid mới Chukrasitin D và E phân lập từ vỏ rễ lát hoa có hoạt tính ức chế tế bào mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 6,24 và 6,13 microM [2]. Các dữ liệu này xác nhận vỏ lát hoa chứa những phân tử có độc tính sinh học trực tiếp lên tế bào sống [1], [2], [3].
Lỗ hổng lớn về độc tính trường diễn và nguy cơ nội tạng
Một hạn chế nghiêm trọng của các tài liệu y học hiện nay là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người và thiếu các nghiên cứu độc tính bán trường diễn hoặc trường diễn (dùng kéo dài nhiều tháng) đối với vỏ cây lát hoa. Mọi kết quả hiện có chỉ giới hạn ở mức khảo sát độc tính cấp, thử nghiệm trên ấu trùng hoặc tế bào nuôi cấy trong thời gian rất ngắn [1], [2], [3].
Khi một người tự sắc vỏ cây uống thay nước hàng ngày, cơ thể phải tiếp nhận liên tục một lượng lớn các chất phức tạp chưa rõ hàm lượng. Thận và gan là hai cơ quan chịu trách nhiệm khử độc và bài xuất chất chuyển hóa. Nhiều loại dược liệu chứa các hoạt chất tự nhiên có khả năng tích lũy dần theo thời gian. Sự thiếu hụt nghiên cứu độc tính trường diễn đồng nghĩa với việc không ai biết chắc chắn mức liều nào sẽ gây hoại tử tế bào gan, suy giảm chức năng cầu thận, viêm ống thận kẽ hay xơ hóa mô.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc vỏ cây
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm: "Thảo dược dùng ngàn năm trong dân gian thì không bao giờ độc hại". Trên thực tế, kinh nghiệm dân gian đa phần là những quan sát cảm quan tức thì, không theo dõi được các biến đổi âm thầm của men gan AST, ALT hay mức lọc cầu thận. Các tổn thương nội tạng do độc chất thực vật tích tụ thường diễn ra không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, chỉ phát hiện khi chức năng cơ quan đã suy giảm nghiêm trọng.
Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng đặc tính chống oxy hóa trong ống nghiệm đồng nghĩa với tác dụng bảo vệ gan trên người [4]. Một chất có thể quét gốc tự do trong đĩa thí nghiệm chứa mô gan biệt lập, nhưng khi hấp thu qua chuyển hóa phức tạp tại đường ruột và vòng tuần hoàn, bản thân hợp chất đó hoặc các sản phẩm phụ chuyển hóa của nó lại có thể mang độc tính trực tiếp lên màng tế bào gan và thận [4].
Ai tuyệt đối cần thận trọng và tránh tự ý sử dụng?
Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, những nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt tránh xa việc tự ý sử dụng nước sắc từ vỏ cây lát hoa:
Người có bệnh nền về gan: Những người đang bị viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan. Khả năng giải độc của gan ở nhóm này đã suy giảm, việc nạp thêm các chiết xuất thực vật chưa rõ độ an toàn dễ kích hoạt đợt viêm gan cấp tính hoặc hoại tử tế bào gan.
Người mắc bệnh thận mạn: Bệnh nhân suy thận, viêm cầu thận hoặc có tiền sử sỏi thận. Chức năng lọc của cầu thận kém khiến các hoạt chất hoặc ion trong nước sắc bị ứ đọng, tăng áp lực bài tiết và dễ dẫn tới suy thận tiến triển.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của chiết xuất vỏ lát hoa trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ em. Tuyệt đối không cho các đối tượng nhạy cảm này uống nước sắc vì nguy cơ gây độc tính tế bào và ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi cũng như trẻ nhỏ [1], [3].
Người đang điều trị bằng thuốc tây: Các hợp chất limonoid và polyphenol có thể tương tác với các men chuyển hóa thuốc tại gan (như hệ enzyme Cytochrome P450), làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh mạn tính trong máu, dẫn tới ngộ độc thuốc hoặc mất tác dụng điều trị.
Hướng dẫn ứng xử thực tế và an toàn cho sức khỏe
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần tuân thủ những nguyên tắc y tế cơ bản trong sinh hoạt hàng ngày:
Không tự ý thu hái: Không bóc vỏ thân, vỏ rễ cây lát hoa hoặc các loại cây rừng không rõ nguồn gốc để phơi khô sắc uống. Không mua các loại vỏ cây được bày bán trôi nổi không nhãn mác, không được kiểm định chất lượng bởi cơ quan y tế.
Dừng ngay các loại nước lá không rõ loại: Nếu đang có thói quen uống nước sắc từ vỏ lát hoa thay nước lọc hàng ngày, cần dừng lại ngay. Nhu cầu bù dịch của cơ thể nên được đáp ứng chủ yếu bằng nước đun sôi để nguội hoặc các loại thực phẩm dinh dưỡng lành mạnh đã được kiểm chứng an toàn.
Thăm khám y tế định kỳ: Những người đã từng uống nước sắc vỏ cây kéo dài cần chủ động tới các cơ sở y tế để xét nghiệm máu kiểm tra các chỉ số chức năng gan (AST, ALT, Bilirubin) và chức năng thận (Creatinine, Urê, eGFR) nhằm tầm soát sớm các tổn thương tiềm ẩn. Khi có bất kỳ triệu chứng bất thường như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, phù chân, cần đến bệnh viện ngay lập tức.
Kết luận
Cây lát hoa chứa các hợp chất limonoid và polyphenol mang một số hoạt tính sinh học thú vị trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng hoàn toàn thiếu hụt bằng chứng khoa học về tính an toàn trên cơ thể con người [1], [4], [2], [3]. Việc tự ý sắc vỏ thân lát hoa uống thay nước kéo dài là hành vi nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp cho gan và thận. Người dân không nên đem sức khỏe bản thân ra thử nghiệm với các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng minh.