Nhiều người có thói quen hãm các loại thảo dược tự nhiên để uống thay nước lọc suốt cả ngày vì tin rằng cây cỏ luôn lành tính. Trong đó, tầm gửi (đặc biệt là các loại tầm gửi thuộc chi Taxillus, tên khoa học Taxillus chinensis) thường được truyền miệng là bài thuốc bồi bổ gân cốt và hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thảo dược đậm đặc hằng ngày có thể gây ra những rủi ro khó lường cho sức khỏe.
Liệu việc uống nước sắc từ cây tầm gửi mỗi ngày có thực sự an toàn cho tất cả mọi người? Câu trả lời là không; dù được sử dụng trong y học cổ truyền, vị thuốc này sở hữu các hoạt tính sinh học rõ rệt và không hề phù hợp để sử dụng bừa bãi, đặc biệt với 4 nhóm người có tình trạng sức khỏe đặc thù.
Bối cảnh và thói quen dùng thảo dược hằng ngày
Trong đời sống thường nhật, các loài tầm gửi ký sinh trên cây thân gỗ thường được người dân thu hái, phơi khô rồi đun nước uống nhằm mục đích thanh nhiệt, mạnh gân xương. Rất nhiều người giữ quan điểm "thuốc nam vô thưởng vô phạt", nên đã uống thay nước lọc từ tuần này qua tháng khác mà không thông qua bất kỳ chẩn đoán y khoa nào. Thói quen này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc gây tương tác bất lợi với các bệnh lý nền sẵn có.
Dược liệu tầm gửi Taxillus chinensis (còn gọi là Tang ký sinh trong dược điển) thuộc họ Tầm gửi (Loranthaceae), là một loài thực vật bán ký sinh sống bám vào các cây chủ khác nhau để hút nước và chất dinh dưỡng [1], [2], [3]. Trong lịch sử y học cổ truyền phương Đông, dược liệu này đã được ghi nhận từ thời Đông Hán với các công dụng trừ phong thấp, mạnh gân xương, an thai và hỗ trợ điều trị tăng huyết áp, đau khớp, viêm khớp dạng thấp [1], [2], [4]. Đến nay, vị thuốc này vẫn nằm trong Dược điển Trung Quốc ấn bản năm 2020 [1].
Mặc dù có lịch sử ứng dụng lâu đời, các phân tích hiện đại cảnh báo rằng loài thảo dược này chứa rất nhiều hợp chất chuyển hóa phức tạp [1], [2]. Do đó, việc tự ý sắc uống liên tục mà không có sự kiểm soát của bác sĩ hay thầy thuốc có chuyên môn tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho cơ thể.
Thành phần và cơ chế tác động sinh học
Theo các nghiên cứu dược lý và hóa thực vật học, Taxillus chinensis không đơn thuần là một thức uống giải khát mà là một vị thuốc có hoạt tính mạnh. Đến nay, các nhà khoa học đã phân lập được khoảng 110 hợp chất từ loài cây này, bao gồm flavonoid, axit phenolic, phenylpropanoid, tanin, glycosid, axit amin và nucleosid [1]. Trong đó, nhóm flavonoid được xem là thành phần hoạt tính sinh học quan trọng nhất [1].
Ở một nghiên cứu phân tích định tính khác sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu nhanh kết hợp khối phổ (UFLC-Triple TOF-MS/MS), người ta đã xác định được 73 thành phần hóa học khác nhau trong thân và lá của loài tầm gửi này, chủ yếu là flavonoid, axit phenolic và glycosid [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra 23 hợp chất đặc trưng tạo nên sự khác biệt của dược liệu, nổi bật là quercetin 3-O-beta-D-glucuronide, quercitrin và hyperoside [2].
Về cơ chế tác động, các bằng chứng dược lý học ghi nhận Taxillus chinensis có các đặc tính hạ huyết áp, lợi tiểu, chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng virus, hạ đường huyết và tiềm năng chống ung thư [1]. Một số nghiên cứu cho thấy các thành phần như choline và dẫn xuất amin acetylcholine có trong cây có thể tác động cải thiện vi tuần hoàn và ức chế các yếu tố gây viêm [5]. Ngoài ra, các phân đoạn polysaccharide chiết xuất từ thân cây cũng thể hiện hoạt tính kích thích tế bào miễn dịch (đại thực bào) và chống oxy hóa [6]. Chính những hoạt tính sinh học này là lý do thảo dược can thiệp sâu vào các phản ứng sinh hóa của cơ thể.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dược liệu này?
Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã tổng hợp các nghiên cứu từ trước đến nay về thực vật học, công dụng truyền thống, hóa thực vật và độc tính của Taxillus chinensis [1]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng, ngoài các tác dụng sinh học tích cực như kháng viêm và hạ huyết áp, các nghiên cứu dược lý đối với vị thuốc này hiện mới chỉ ở giai đoạn sơ bộ, cơ chế tác động chi tiết và hồ sơ độc tính đầy đủ vẫn cần được nghiên cứu sâu hơn trước khi ứng dụng lâm sàng rộng rãi [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm cũng phân tích chi tiết về mặt sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá ứng dụng của Taxillus chinensis trên mô hình chuột bị tổn thương do lạnh (bỏng lạnh chân chuột bằng cồn đông lạnh) [5]. Chuột được điều trị bằng dược liệu này liên tục trong 6 ngày cho thấy mức độ tổn thương mô thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng chỉ được sưởi ấm thông thường [5]. Cơ chế được lý giải là nhờ choline và acetylcholine amines giúp cải thiện vi tuần hoàn và giảm viêm [5]. Tuy nhiên, bản đồng thuận chuyên gia y tế này cũng đưa ra khuyến cáo cấp độ 2B: phương pháp y học cổ truyền đối với tổn thương do lạnh vẫn thiếu dữ liệu lâm sàng đầy đủ và không được sử dụng như điều trị thường quy [5].
Về mặt miễn dịch, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành chiết xuất polysaccharide bằng nước nóng từ thân cây Taxillus chinensis và chia thành các phân đoạn (TCP-1, TCP-2, TCP-3) [6]. Phân tích hóa học cho thấy các polysaccharide này liên kết với protein và chứa các loại đường như fructose, glucose, xylose, arabinose, rhamnose [6]. Thử nghiệm đo lường khả năng kích thích đại thực bào chuột và quét gốc tự do DPPH cho thấy các phân đoạn như TCP-2, TCP-3 có hoạt tính chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch rõ rệt phụ thuộc vào nồng độ [6]. Nghiên cứu định hướng tiềm năng ứng dụng hỗ trợ khối u, nhưng đây hoàn toàn là các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên tế bào động vật.
Một yếu tố cực kỳ quan trọng khác là thành phần hóa học của cây tầm gửi bị biến đổi phụ thuộc trực tiếp vào cây chủ mà nó ký sinh [2]. Nghiên cứu năm 2021 phân tích cây mọc trên các vật chủ khác nhau và phát hiện sự biến thiên lớn về số lượng và hàm lượng các chất chuyển hóa [2]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu sinh học cũng xác nhận loài cây này lấy nước, đường và dưỡng chất hoàn toàn bằng cách liên kết hệ thống mạch với cây chủ thông qua giác mút [4], [3]. Nếu cây chủ tích tụ độc chất hoặc các hợp chất không an toàn, cây tầm gửi cũng sẽ hấp thu chúng, gây nguy cơ ngộ độc khó lường cho người dùng [2], [3].
Bốn nhóm người không nên tự ý dùng nước sắc tầm gửi
Dựa trên các đặc tính dược lý thực nghiệm và tính chất biến đổi hóa thực vật học, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí không nên tự ý uống nước đun từ loài cây này:
Người có huyết áp thấp: Các tài liệu y học cổ truyền và dữ liệu tổng quan dược lý hiện đại đều xác nhận Taxillus chinensis có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt [1], [4]. Với người bệnh cao huyết áp, đây là một đặc tính điều trị được nhắm tới, nhưng với người vốn có huyết áp thấp, việc uống nước tầm gửi hằng ngày có thể làm huyết áp giảm sâu hơn, dẫn tới các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu não cục bộ.
Người mắc bệnh suy giảm chức năng gan, thận nặng: Các hoạt chất sinh học sau khi uống đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Dù y học cổ truyền dùng vị thuốc này để bổ can thận [2], nhưng trong tài liệu hiện đại, nghiên cứu về cơ chế tác động và độc tính của cây vẫn ở giai đoạn sơ bộ, chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên các đối tượng bị tổn thương tạng nghiêm trọng [1]. Hơn nữa, cây có tác dụng lợi tiểu [1]; người suy thận nặng nếu tự ý dùng thảo dược chưa kiểm soát liều lượng có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên các cơ quan đang suy yếu.
Trẻ nhỏ: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn, liều dùng thích hợp hoặc độc tính của Taxillus chinensis trên đối tượng trẻ em. Các dữ liệu khoa học về miễn dịch, chống lạnh hay chuyển hóa hiện chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (như chuột), tế bào hoặc tổng hợp từ y văn người lớn [1], [5], [6]. Do gan và thận của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện về mặt chức năng chuyển hóa, việc cho trẻ uống nước thảo dược đậm đặc chứa tanin, flavonoid phức tạp là rất nguy hiểm.
Người tự thu hái tầm gửi không rõ cây chủ: Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất trong thực tế. Các nghiên cứu khẳng định tầm gửi ký sinh trên nhiều loại cây khác nhau (như dâu tằm, đào, mận, nhãn, vải, khế, hoa trà...) và thành phần hóa thực vật của chúng biến động sâu sắc theo từng cây chủ [2], [4], [3]. Nếu người dân tự ý hái tầm gửi trên các cây chủ có chứa độc tố tự nhiên hoặc cây bị phun hóa chất bảo vệ thực vật, các chất độc này có thể tích tụ trong cành lá tầm gửi và đi thẳng vào cơ thể người uống [2], [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng khoa học
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước thảo dược như một loại "nước giải khát vô hại", cứ uống thay nước lọc là có thể phòng ngừa bách bệnh. Thực tế khoa học chỉ ra rằng Taxillus chinensis chứa hàng trăm chất có hoạt tính sinh học mạnh như hạ áp, lợi tiểu hay kích biến miễn dịch [1], [6]. Bất kỳ chất nào có tác dụng dược lý đều đi kèm tác dụng phụ nếu dùng sai liều lượng hoặc sai đối tượng.
Một hiểu lầm khác là tin rằng các nghiên cứu công bố đã khẳng định cây tầm gửi có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp hay ung thư ở người. Sự thật là các dữ liệu về điều hòa miễn dịch, ức chế tổn thương do lạnh mới chỉ dừng lại ở các phân đoạn chiết xuất trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật nhỏ [5], [6]. Đơn cử, việc bảo vệ mô bỏng lạnh trên bàn chân chuột kéo dài 6 ngày với chất chiết tầm gửi vẫn chưa được đưa vào điều trị thường quy cho người vì thiếu dữ liệu lâm sàng [5]. Bản thân bài tổng quan năm 2022 cũng khẳng định nghiên cứu về cây vẫn đang ở giai đoạn sơ khởi [1]. Do đó, người bệnh không thể dùng nước tầm gửi để thay thế các loại thuốc điều trị y khoa đã được chuẩn hóa.
Gợi ý cách tiếp cận thảo dược an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn cho sức khỏe và tránh các rủi ro không đáng có, người tiêu dùng cần tuân thủ những nguyên tắc thực tế khi có ý định sử dụng thảo dược:
Không dùng nước thảo dược thay thế nước lọc hàng ngày: Nước lọc tinh khiết vẫn là dung môi thiết yếu nhất cho cơ thể. Thảo dược chỉ nên được xem là bài thuốc hỗ trợ ngắn hạn và cần có chỉ định về thời gian dùng cụ thể, không nên uống quanh năm suốt tháng.
Chỉ dùng dược liệu rõ nguồn gốc: Tuyệt đối không tự ý chặt hái tầm gửi trên các cây hoang dại hoặc cây không rõ lai lịch. Nên mua dược liệu tại các cơ sở đông y có giấy phép, nơi nguồn gốc cây chủ và quy trình phơi sấy, kiểm nghiệm đã được kiểm soát theo tiêu chuẩn [1], [2].
Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu đang điều trị huyết áp, tiểu đường hoặc có bệnh lý gan thận, người dân cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng. Việc dùng đồng thời thảo dược hạ áp, hạ đường huyết cùng với thuốc Tây y có thể gây ra hiện tượng cộng hưởng liều nguy hiểm [1].
Tầm gửi là một vị thuốc có giá trị trong kho tàng y học cổ truyền và đang tiếp tục được khoa học hiện đại làm sáng tỏ về mặt thành phần hóa học. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học, đúng liều lượng và đúng người, thay vì mù quáng tin vào những lời truyền miệng vô căn cứ.
