Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng rượu ngâm ong bắp cày hoặc ong vò vẽ để xoa bóp, bồi bổ sức khỏe và giảm đau nhức xương khớp. Thói quen tự bắt ong rừng, gom cả tổ lẫn con trưởng thành đem ngâm rượu trắng nồng độ cao diễn ra phổ biến ở nhiều vùng nông thôn lẫn thành thị. Người dùng tin rằng nọc ong mang dược tính mạnh, ngâm càng lâu uống càng bổ và trị dứt điểm các bệnh lý thoái hóa.
Thực tế y học cho thấy chưa có bằng chứng khoa học nào xác nhận việc uống rượu ngâm ong vò vẽ giúp điều trị viêm khớp. Ngược lại, nọc từ các loài ong bắp cày chứa độc tố phức tạp, tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng gây tổn thương gan, tiêu cơ vân và dẫn đến suy thận cấp [3, 5].
Hiểu lầm phổ biến về tác dụng trị khớp của rượu nọc ong
Dân gian thường gán cho nọc ong tác dụng khu phong, giảm đau, hỗ trợ các khớp vận động linh hoạt hơn. Niềm tin này khiến nhiều người lầm tưởng rằng độc tính của nọc ong khi hòa tan vào rượu sẽ biến thành dược chất có lợi. Sự suy diễn không có cơ sở thực nghiệm khiến người bệnh chủ quan, dùng rượu ngâm ong vò vẽ như thuốc uống định kỳ hàng ngày.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh uống rượu ngâm ong vò vẽ hay ong bắp cày có tác dụng điều trị viêm khớp hay các bệnh lý cơ xương khớp. Nọc ong là hỗn hợp sinh học phức tạp gồm nhiều loại enzym, amin sinh học và peptid có hoạt tính độc tính cao [1]. Khi đưa độc tố trực tiếp vào cơ thể, người dùng phải đối mặt với nguy cơ trúng độc toàn thân thay vì nhận được lợi ích chữa bệnh mong muốn.
Rượu nồng độ cao không thể làm mất đi hoàn toàn hoạt tính độc học của các phân tử protein trong nọc ong. Việc hấp thu các chất này qua đường tiêu hóa không được kiểm soát liều lượng, dễ gây phản ứng quá mẫn, tổn hại đường ruột và gây độc trực tiếp cho các cơ quan nội tạng.
Độc tố nọc ong tàn phá thận theo những cơ chế nào?
Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng nọc ong bắp cày tấn công hệ tiết niệu qua nhiều con đường phối hợp hoặc độc lập. Đầu tiên, nọc độc có tác động gây độc trực tiếp lên tế bào ống thận, làm hoại tử các cấu trúc lọc của thận [1, 5]. Độc tố kích hoạt phản ứng viêm toàn thân mạnh mẽ, phá hủy tính toàn vẹn của mô thận [2].
Cơ chế thứ hai xuất phát từ hiện tượng tán huyết nội mạch (vỡ hồng cầu) và tiêu cơ vân cấp tính (hủy hoại tế bào cơ) [3, 5]. Khi cơ bắp bị phá hủy, sắc tố myoglobin cùng huyết sắc tố tự do từ hồng cầu vỡ ồ ạt tràn vào máu và lắng đọng tại thận, gây tắc nghẽn và ngộ độc sắc tố ống thận cấp [2, 5].
Ngoài ra, nọc ong còn kích hoạt phản ứng quá mẫn miễn dịch của cơ thể, dẫn đến viêm thận kẽ dị ứng cấp tính mà không nhất thiết phải có hiện tượng tiêu cơ hay tán huyết đi kèm [1, 3]. Phản ứng viêm và phản vệ có thể khiến huyết áp tụt dốc, gây thiếu máu nuôi dưỡng mô thận, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng thận cấp [3].
Các ghi nhận y khoa về tổn thương thận do độc tố ong
Dữ liệu lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp suy thận cấp nặng nề liên quan đến độc tố từ ong bắp cày. Một tổng quan y khoa năm 2022 cho biết, tổn thương thận cấp do biến chứng từ vết đốt của ong vò vẽ có thể ghi nhận tỷ lệ tử vong lên tới 25% trong những ngày đầu tiên nhiễm độc [4]. Nọc ong bắp cày có thể gây tổn thương lâm sàng nghiêm trọng chỉ với 20 đến 100 nốt đốt, dẫn đến suy đa tạng hoặc tử vong, khác với ong mật thường cần từ hàng trăm đến hàng nghìn nốt [4].
Một báo cáo năm 2008 tại Nepal ghi nhận hai trường hợp suy thận cấp sau khi bị loài ong bắp cày châu Á (Vespa affinis) tấn công [5]. Cả hai bệnh nhân đều có biểu hiện tan máu nội mạch, rối loạn chức năng gan, thiểu niệu hoặc vô niệu kèm tăng nitơ máu, bắt buộc phải lọc máu hỗ trợ [5]. Bệnh nhân thứ nhất, một nông dân 55 tuổi, xuất hiện khó thở, khàn tiếng và đau cơ chỉ sau 8 giờ nhiễm độc; người này bị tan máu nặng, tiêu cơ vân, bệnh lý ống thận do nọc độc và sắc tố rồi tử vong vào ngày điều trị thứ 8 [5]. Bệnh nhân thứ hai hồi phục sau 3 tuần nhờ điều trị bằng steroid và thuốc kháng histamin do tổn thương viêm thận kẽ [5].
Năm 2005, các bác sĩ ghi nhận ba trường hợp suy thận cấp do loài ong Vespa magnifica [6]. Trong đó, hai người có dấu hiệu tan máu nội mạch và tiêu cơ vân, người còn lại không có hai triệu chứng này nhưng đều suy giảm chức năng gan và thiểu niệu - vô niệu [6]. Toàn bộ ba bệnh nhân đều phải chạy thận nhân tạo; một người tử vong do xuất huyết tiêu hóa ồ ạt, hai người còn lại hồi phục sau can thiệp tích cực [6].
Tại châu Âu, một báo cáo năm 2001 mô tả bệnh nhân nam da trắng 61 tuổi bị suy thận cấp đòi hỏi lọc máu tạm thời sau khi bị ong bắp cày đốt [7]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện viêm thận kẽ dị ứng cấp tính do phản ứng quá mẫn với nọc ong, không xuất hiện hiện tượng tiêu cơ vân hay tán huyết; bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau một đợt điều trị bằng steroid ngắn ngày [7].
Một trường hợp hiếm gặp khác công bố năm 2022 trên bệnh nhân nam 67 tuổi có chức năng thận trước đó hoàn toàn bình thường [4]. Sau 1 tháng bị nhiều vết ong đốt, người này nhập viện vì suy thận cấp kèm hội chứng thận hư, sinh thiết xác nhận mắc bệnh tổn thương tối thiểu (minimal change disease) [4]. Bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo phối hợp thuốc lợi tiểu quai và dùng prednisone kéo dài 6 tháng mới hồi phục chức năng thận [4].
Đặc biệt, năm 2013, các bác sĩ ghi nhận một phụ nữ 40 tuổi bị suy thận cấp thiểu niệu chỉ sau một nốt đốt duy nhất của ong bắp cày trên bàn tay [3]. Tình trạng không cải thiện sau lọc máu và điều trị nâng đỡ; sinh thiết thận phát hiện hoại tử vỏ thận cấp tính [3].
Năm 2024, một ca bệnh nam 55 tuổi có tiền sử tăng huyết áp bị tổn thương thận cấp sau nhiều vết ong bắp cày đốt [8]. Dù được lọc máu liên tục và thay huyết tương, chức năng thận vẫn không tiến triển [8]. Sinh thiết cho thấy ngoài hoại tử ống thận cấp còn phối hợp bệnh thận kẽ mạn tính và xơ hóa cầu thận mạn tính, là hậu quả cộng hưởng giữa bệnh nền tăng huyết áp và nọc ong [8].
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng khoa học
Đa số quan niệm về công dụng trị khớp của rượu ngâm ong chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, cảm giác nóng ấm tức thời do cồn gây giãn mạch khi uống. Cảm giác này khiến người bệnh lầm tưởng khớp xương bớt đau nhức, trong khi bệnh lý thoái hóa hay viêm khớp bên dưới không hề thay đổi.
Toàn bộ các tài liệu khoa học uy tín hiện nay về nọc ong vò vẽ, ong bắp cày đều tập trung vào nghiên cứu độc tính học, cơ chế phá hủy mô và các phác đồ cấp cứu hồi sức [5, 6]. Y văn thế giới hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng việc ngâm nọc ong vào rượu dùng đường uống có hiệu quả y học an toàn. Các bằng chứng thực tế chỉ ra nguy cơ ngộ độc tế bào, tiêu cơ và suy giảm cấp tính các chức năng sống vượt trội hơn hẳn mọi tác dụng phỏng đoán chưa được chứng thực [5, 6].
Những nhóm đối tượng đối mặt rủi ro cao nhất
Bất kỳ ai dung nạp độc tố nọc ong bắp cày qua đường uống hoặc vết chích đều đối diện với hiểm họa sức khỏe khôn lường. Tuy nhiên, một số nhóm người sẽ chịu tổn thương nặng nề và nhanh chóng hơn khi tiếp xúc với độc chất.
Người có bệnh nền mạn tính, đặc biệt là tăng huyết áp hoặc bệnh thận tiềm ẩn, khi trúng nọc ong dễ bị suy thận không hồi phục do hoại tử ống thận trên nền xơ hóa cầu thận có sẵn [8]. Bệnh nền làm giảm sức chống chịu của mô thận trước tác động của độc tố và thiếu máu cục bộ [8].
Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hay quá mẫn có thể khởi phát phản ứng dị ứng cấp, viêm thận kẽ cấp tính hoặc sốc phản vệ nguy kịch tính mạng ngay cả khi lượng độc tố tiếp xúc rất nhỏ [1, 8].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, người cao tuổi và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm rượu thuốc trôi nổi từ nọc côn trùng. Cơ chế đào thải độc chất và chuyển hóa của gan, thận ở các nhóm này rất nhạy cảm, dễ dẫn đến suy đa tạng tử vong [2, 3].
Khuyến nghị y khoa và xử trí an toàn
Phương pháp điều trị suy thận cấp do nọc ong bắp cày hiện nay đòi hỏi các can thiệp y tế chuyên sâu và tốn kém. Liệu pháp thay thế thận như lọc máu ngắt quãng, lọc máu liên tục, thay huyết tương hoặc thẩm phân phúc mạc thường xuyên phải áp dụng để loại bỏ độc chất và hỗ trợ sự sống [5, 6]. Trong đó, lọc máu liên tục kết hợp thay huyết tương cho thấy nhiều lợi thế hơn trong kiểm soát biến chứng nặng [5, 6]. Một số hướng nghiên cứu đang đánh giá tiềm năng của các hoạt chất như cilastatin và varespladib trong điều trị tổn thương thận do nọc ong nhưng vẫn đang trong giai đoạn phát triển [2].
Người dân không nên tự ý ngâm hoặc uống rượu ngâm ong bắp cày, ong vò vẽ dưới bất kỳ hình thức nào. Khi gặp các vấn đề về đau nhức xương khớp, thoái hóa hay viêm sưng, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán nguyên nhân và kê đơn thuốc an toàn.
Nếu chẳng may uống nhầm rượu ngâm ong hoặc bị ong bắp cày đốt, cần lập tức đến cơ sở y tế gần nhất. Tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc đắp lá hay uống giải độc truyền miệng vì chức năng thận cần được theo dõi sát sao ngay trong những ngày đầu để tránh nguy cơ tử vong [4].
Tránh xa các loại rượu ngâm động vật, côn trùng mang độc tính cao là cách bảo vệ sức khỏe thận và gan tốt nhất. Một lối sống vận động hợp lý, chế độ dinh dưỡng cân bằng và tuân thủ phác đồ điều trị chính thống sẽ giúp quản lý bệnh xương khớp bền vững mà không phải trả giá bằng tính mạng.
