Nhiều người có thói quen thưởng thức trà hoa hồng thảo mộc mỗi ngày để thư giãn tinh thần và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, nếu bạn đang trong quá trình điều trị bệnh tim mạch bằng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe khó lường. Liệu uống trà hoa hồng cùng các loại thuốc chống huyết khối có gây tương tác bất lợi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có nguy cơ. Các thảo dược tự nhiên nói chung, đặc biệt là các nhóm dược liệu y học cổ truyền Trung Hoa, có thể chứa những hoạt chất tự nhiên mang hoạt tính can thiệp vào quá trình đông máu hoặc ức chế ngưng tập tiểu cầu nhẹ. Khi dùng chung với thuốc chống đông, sự kết hợp này có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát.
Nguy cơ tương tác dược lực học khi dùng chung thảo dược và thuốc đông máu
Thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu tác động vào các vị trí khác nhau trong chu trình đông máu của cơ thể [1]. Thuốc chống kết tập tiểu cầu thường được chỉ định cho bệnh nhân xơ vữa động mạch, trong khi thuốc chống đông chủ yếu dùng cho bệnh nhân rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc mang van tim nhân tạo [1]. Bản thân việc kết hợp các tác nhân chống huyết khối với nhau luôn làm gia tăng nguy cơ chảy máu trên lâm sàng [1].
Khi đưa thêm các loại trà thảo dược có hoạt tính sinh học vào cơ thể, tương tác dược lực học có thể xảy ra [2]. Một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích dữ liệu từ các sách giáo khoa chuyên ngành, 4 cổng thông tin điện tử và y văn y sinh từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 đã ghi nhận 90 vị thảo dược y học cổ truyền đơn lẻ đóng góp vào 306 tương tác được ghi nhận với thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu [2]. Trong số 194 tương tác được xác minh bằng chứng về cơ chế và mức độ nghiêm trọng, có tới 155 trường hợp (chiếm 79,9%) bắt nguồn từ tương tác dược lực học [2]. Hầu hết các tương tác này được đánh giá ở mức độ từ trung bình đến nghiêm trọng [2].
Hệ quả chính của những tương tác dược lực học này là làm tăng nguy cơ chảy máu do tác dụng cộng dồn chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu từ thảo dược [2]. Cơ chế chống kết tập tiểu cầu nhẹ hoặc kéo dài thời gian đông máu của các hợp chất tự nhiên có thể cộng hưởng trực tiếp với tác dụng dược lý của thuốc tân dược, khiến máu khó đông hơn bình thường [2].
Dữ liệu khoa học về thảo dược y học cổ truyền và nguy cơ xuất huyết
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 về tương tác giữa y học cổ truyền và thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu cho thấy các thảo dược này có thể điều hòa trực tiếp hiệu quả của thuốc [3]. Nghiên cứu chỉ ra các loại thảo dược có thể làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm thay đổi các chỉ số huyết động học và ngưng tập tiểu cầu [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược động học hiện nay vẫn đưa ra những kết quả trái chiều hoặc có sự thay đổi nhẹ, khiến việc khẳng định mức độ tăng hay giảm hiệu lực chính xác gặp nhiều khó khăn và cần được khám phá rõ hơn [3].
Bên cạnh đó, cơ sở dữ liệu toàn diện về y học tự nhiên ghi nhận khoảng 180 chất bổ sung và thảo dược có tiềm năng tương tác với warfarin [4]. Hơn 120 loại thảo dược và hoạt chất tự nhiên khác có thể tương tác với các thuốc kháng tiểu cầu phổ biến như aspirin, clopidogrel và dipyridamole [4]. Những tác động này bao gồm việc trực tiếp kéo dài thời gian đông máu, sở hữu đặc tính chống kết tập tiểu cầu hoặc can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể [4].
Dù hoa hồng Trung Hoa là thảo mộc quen thuộc, các dữ liệu khoa học hiện hành về tương tác thảo dược tập trung nhiều vào các cây thuốc phổ biến có hoạt tính chống đông hoặc kháng tiểu cầu mạnh như đan sâm, bạch quả, gừng, đương quy [2], [4]. Hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng riêng biệt nào đo lường trực tiếp mức độ tương tác giữa trà hoa hồng đơn lẻ với thuốc chống đông. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận về các vị thảo dược y học cổ truyền nói chung cho thấy việc sử dụng đồng thời thảo mộc tự nhiên với nhóm thuốc chống huyết khối luôn tiềm ẩn rủi ro chảy máu cộng dồn [2], [3].
Thực trạng người bệnh tự ý dùng thảo mộc khi đang uống thuốc
Một vấn đề đáng lo ngại trên lâm sàng là sự chủ quan của người bệnh đối với các sản phẩm từ tự nhiên. Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2006 được thực hiện trên 250 bệnh nhân điều trị nội trú tại các khoa bệnh để đánh giá việc dùng thảo dược gây cản trở thuốc chống đông hoặc kháng tiểu cầu [5]. Kết quả cho thấy có 42,4% bệnh nhân (106 người) từng dùng thảo dược, trong đó 76 bệnh nhân (71,7%) đã dùng liên tục trong suốt 12 tháng trước đó [5].
Khảo sát ghi nhận có 21% bệnh nhân (16 người trong số 76 người dùng thảo dược) đã sử dụng đồng thời các thảo dược có nguy cơ tương tác cùng với thuốc chống đông hoặc kháng tiểu cầu [5]. Trong nhóm bệnh nhân này, có tới một nửa số người đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược bất lợi [5]. Nhóm người cao tuổi chiếm tỷ lệ rất lớn trong số các trường hợp gặp nguy cơ tương tác tiềm tàng, lên đến 62,5% [5].
Mặc dù tỷ lệ rủi ro cao, khảo sát chỉ ra hơn 90% số người dùng thảo dược đã không thông báo hoặc thảo luận với nhân viên y tế về việc mình sử dụng thảo mộc [5]. Tâm lý xem thảo mộc tự nhiên, các loại trà hoa, trà lá là thực phẩm lành tính khiến nhiều người vô tình đặt bản thân vào nguy cơ biến cố xuất huyết nghiêm trọng mà bác sĩ điều trị không hề hay biết [5].
Hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc tự nhiên
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Nhiều người tin rằng trà hoa hồng hay các loại thảo mộc dùng để pha nước uống chỉ có tác dụng bồi bổ, không phải là thuốc nên không thể gây hại hay tương tác với đơn thuốc điều trị. Trên thực tế, các thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học thực vật khác nhau, nhiều chất có hoạt tính sinh học ức chế kết tập tiểu cầu hoặc tác động lên quá trình đông máu [2], [4].
Một sai lầm khác là cho rằng chỉ khi uống nước sắc thảo dược đặc hoặc dùng thuốc bắc mới có nguy cơ, còn uống trà hoa dạng hãm loãng thì an toàn. Các nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng ngay cả các thực phẩm bổ sung, thảo dược thông thường hay trà uống hằng ngày nếu có hoạt tính chống đông đều có thể góp phần làm tăng biến cố chảy máu khi kết hợp với thuốc tân dược [2], [4].
Cuối cùng, nhiều bệnh nhân lầm tưởng rằng nếu thấy cơ thể bình thường sau vài lần uống trà thì không có tương tác nào xảy ra. Tương tác dược lực học có thể diễn tiến âm thầm, làm giảm ngưỡng đông máu tự nhiên của cơ thể mà không có biểu hiện tức thì [2], [3]. Cho đến khi gặp va đập, chấn thương nhẹ hoặc xuất huyết tiêu hóa, máu sẽ chảy kéo dài và cực kỳ nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa thảo mộc?
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hàng đầu là những bệnh nhân đang được điều trị bằng các thuốc chống đông máu như warfarin hoặc các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel [2], [4]. Bất kỳ tác động cộng dồn nào làm ức chế tiểu cầu từ thảo mộc cũng đều có thể đẩy bệnh nhân vào tình trạng xuất huyết quá mức [2], [1].
Người cao tuổi là nhóm nguy cơ rất cao cần được lưu tâm. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy người cao tuổi chiếm tới 62,5% các trường hợp có nguy cơ gặp tương tác giữa thuốc và thảo dược [5]. Chức năng gan, thận suy giảm cùng với việc phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khiến người lớn tuổi dễ tổn thương hơn trước các biến cố xuất huyết.
Bệnh nhân có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, loét dạ dày tá tràng, người chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc can thiệp nha khoa cũng cần tránh xa việc kết hợp này. Thêm vào đó, những bệnh nhân mắc bệnh nền như tăng huyết áp hoặc đái tháo đường cần được giám sát chặt chẽ vì nguy cơ biến cố xuất huyết có thể diễn biến phức tạp hơn trên các mạch máu bị tổn thương [6].
Áp dụng thực tế an toàn cho người đang dùng thuốc chống đông
Nếu bạn đang trong liệu trình điều trị bằng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng tiểu cầu, nguyên tắc quan trọng nhất là không tự ý sử dụng thường xuyên các loại trà hoa thảo mộc đậm đặc mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [5]. Việc kiểm soát các yếu tố đưa vào cơ thể giúp đảm bảo hiệu quả chống huyết khối mà không đẩy chỉ số chảy máu lên mức nguy hiểm [1].
Tuyệt đối trung thực và chủ động thông báo cho bác sĩ về tất cả các sản phẩm trà thảo mộc, thảo dược tự nhiên hay thực phẩm chức năng bạn đang dùng hoặc có ý định sử dụng [5]. Điều này giúp các nhân viên y tế có thể đánh giá toàn diện nguy cơ tương tác, xét nghiệm theo dõi các chỉ số đông máu định kỳ và điều chỉnh liều thuốc phù hợp nếu cần thiết [3], [5].
Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu xuất huyết bất thường nào như chảy máu chân răng khó cầm, bầm tím tự nhiên dưới da, nước tiểu có màu đỏ hoặc phân đen sẫm, cần ngừng ngay các loại thảo mộc và liên hệ với cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời. Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước lọc và tuân thủ chặt chẽ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa luôn là lựa chọn an toàn nhất cho người bệnh tim mạch.