Lưu ý khi dùng đông trùng hạ thảo cùng thuốc chống đông máu

Nhiều người có thói quen bồi bổ cơ thể bằng các loại thảo dược quý như đông trùng hạ thảo mỗi khi thấy sức khỏe suy giảm. Tuy nhiên, nếu bạn đang phải sử dụng thuốc chống đông máu để phòng ngừa đột quỵ hoặc huyết khối, việc dùng thêm thảo dược này có thể tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường. Sự kết hợp không có hướng dẫn y khoa dễ biến một vị thuốc quý thành tác nhân gia tăng biến chứng chảy máu nội tạng nguy hiểm.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc chống đông máu tuyệt đối không nên tùy tiện dùng đông trùng hạ thảo nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hoạt chất có hoạt tính sinh học trong thảo dược kết hợp với tác dụng làm loãng máu của thuốc có thể khiến cơ chế tự cầm máu của cơ thể bị tê liệt tạm thời.

Hiểm họa khi thảo dược đụng độ thuốc chống đông

Đông trùng hạ thảo chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó có adenosine và các dẫn xuất tương tự. Các hoạt chất này có khả năng can thiệp vào quá trình tập hợp của các tế bào máu nhỏ gọi là tiểu cầu, ngăn không cho chúng kết dính lại để tạo nút chặn tiểu cầu khi mạch máu bị tổn thương.

Trong khi đó, thuốc chống đông máu lại tác động vào dòng thác đông máu huyết tương để ngăn tạo sợi huyết fibrin. Khi dùng chung, cả hai con đường bảo vệ mạch máu đều bị ức chế song song. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng máu quá loãng, khiến các vết thương nhỏ khó cầm và nguy cơ xuất huyết tự phát tăng vọt ^[1].

Bằng chứng khoa học về thảo dược và nguy cơ xuất huyết

Nhiều nghiên cứu y khoa đã bắt đầu chú trọng đến tác động bất lợi của các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe đối với quá trình đông máu. Các khảo sát cho thấy không ít bệnh nhân giữ thói quen dùng thảo dược nhưng lại không hề thông báo cho bác sĩ điều trị ^[1].

Một tổng quan tài liệu khoa học công bố năm 2022 trên cơ sở dữ liệu PubMed nhằm đánh giá nguy cơ chảy máu của các loại thảo dược phổ biến ^[1]. Phân tích này chỉ ra khoảng một phần ba người trưởng thành tại Mỹ sử dụng thảo dược bổ sung nhưng thường không thông báo cho bác sĩ của họ ^[1].

Kết quả đánh giá cho thấy đông trùng hạ thảo (Cordyceps sinensis) có mối liên hệ lỏng lẻo với tình trạng chảy máu phẫu thuật ngay cả khi hoạt động độc lập, không kết hợp với thuốc chống đông ^[1]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng những người chuẩn bị phẫu thuật cần ngừng sử dụng các sản phẩm bổ sung không thiết yếu trước đó tối thiểu 2 tuần để hạn chế rủi ro mất máu ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng cảnh báo nhiều chất bổ sung khác gây tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông như bạch quả, melatonin, nghệ hay cúc La Mã ^[1]. Ngược lại, tỏi và táo gai có mối liên hệ rất chặt chẽ với tình trạng xuất huyết phẫu thuật độc lập ^[1].

Cảnh báo từ các tương tác dược lý học

Dù nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên từng liều lượng đông trùng hạ thảo phối hợp với thuốc chống đông còn cần mở rộng, các tương tác dược lực học tương tự đã được chứng minh làm tăng tỷ lệ xuất huyết nặng một cách rõ ràng ^[2].

Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép trên quy mô dân số công bố năm 2020 tại Anh đã khảo sát dữ liệu của 23.492 người mới sử dụng thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOACs gồm dabigatran, apixaban, rivaroxaban) từ năm 2008 đến 2015 ^[2]. Các nhà khoa học đã ghi nhận 393 bệnh nhân phải nhập viện vì chảy máu nghiêm trọng và ghép cặp với 1.494 đối chứng ^[2].

Kết quả cho thấy việc sử dụng đồng thời các thuốc có tương tác dược lực học làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng lên rõ rệt (chiếm 21,6% ở nhóm bệnh so với 13,5% ở nhóm chứng; tỷ suất chênh điều chỉnh aOR là 1,92; khoảng tin cậy 95% từ 1,40 đến 2,66) ^[2]. Riêng với các loại thuốc ức chế ngưng tập tiểu cầu, nguy cơ chảy máu nặng tăng gấp đôi (aOR 2,01; khoảng tin cậy 95% từ 1,29 đến 3,11) ^[2].

Một nghiên cứu đoàn hệ khác tại Thụy Điển thực hiện từ năm 2008 đến 2017 trên các bệnh nhân rung nhĩ ngoại trú dùng thuốc chống đông đường uống thế hệ mới cũng cho kết quả tương tự ^[3]. Khi kết hợp thuốc chống đông với các hoạt chất có tác động dược lực học lên sự chảy máu, nguy cơ xuất huyết nặng gia tăng trên mọi loại thuốc: apixaban có tỷ số nguy cơ HR là 1,47; rivaroxaban có HR là 1,70 và dabigatran có HR là 1,26 ^[3].

Điều này khẳng định rằng bất kỳ tác nhân nào ức chế tiểu cầu (như cơ chế của adenosine hay thuốc kháng tiểu cầu) khi cộng hưởng với thuốc chống đông đều đẩy người bệnh vào vùng nguy hiểm [2, 3, 8].

Nguy cơ tổn thương đường tiêu hóa và não bộ

Tại vùng Catalonia (Tây Ban Nha), một nghiên cứu bệnh chứng lồng trong đoàn hệ giai đoạn 2011-2020 đã theo dõi các bệnh nhân dùng thuốc chống đông để phân tích rủi ro xuất huyết nghiêm trọng ^[4]. Nghiên cứu bao gồm 2.811 ca bệnh nhập viện do xuất huyết lớn (trong đó 77,9% là chảy máu não và 22,1% là chảy máu tiêu hóa), đối chiếu cùng 28.054 người đối chứng ^[4].

Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy việc tiếp xúc với các hoạt chất có tương tác tiềm ẩn làm gia tăng nguy cơ chảy máu ở tất cả các loại thuốc chống đông ^[4]. Với nhóm sử dụng thuốc kháng vitamin K, nguy cơ xuất huyết tăng lên rõ rệt (OR 1,30; khoảng tin cậy 95% từ 1,16 đến 1,47) ^[4].

Bên cạnh đó, việc tương tác làm tăng tác dụng chống đông khiến chỉ số tỷ lệ chuẩn hóa quốc tế (INR) tăng quá mức cũng là báo động đỏ. Một nghiên cứu năm 2018 chỉ ra rằng chỉ số INR vượt trên mức 6 liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nguy cơ chảy máu với độ tin cậy p = 0,002 ^[5]. Cứ mỗi mức tăng 1,0 của thời gian prothrombin, tỷ số chênh của các biến cố xuất huyết nặng liên quan theo thời gian lại tăng thêm tới 80% ^[5].

Những hiểu lầm tai hại về nguồn gốc tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại dược liệu tự nhiên như đông trùng hạ thảo là lành tính, "bổ âm bổ dương" và không thể gây tương tác có hại như thuốc tây. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì các phân tử tự nhiên khi đi vào tuần hoàn máu vẫn kích hoạt các thụ thể và chuỗi phản ứng sinh hóa y hệt dược chất tổng hợp ^[1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần uống cách thời gian dùng thuốc vài tiếng thì sẽ an toàn. Thực tế, tác động ức chế tế bào tiểu cầu của các hoạt chất sinh học và việc tích lũy nồng độ thuốc trong cơ thể kéo dài nhiều ngày, không phụ thuộc hoàn toàn vào khoảng cách vài giờ uống trong ngày [2, 3].

Bên cạnh đó, nhiều người thường giấu hoặc quên không khai báo các sản phẩm bổ trợ này với bác sĩ điều trị tim mạch ^[1]. Khi có biến cố xuất huyết tiêu hóa hay bầm tím xảy ra, việc chẩn đoán nguyên nhân tương tác sẽ gặp vô vàn trở ngại [1, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc kháng vitamin K (như warfarin) hoặc thuốc chống đông đường uống tác động trực tiếp (như apixaban, rivaroxaban, dabigatran) cần thận trọng tối đa, không dùng đông trùng hạ thảo khi chưa có chỉ định [3, 8].

Những người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng hoặc từng bị đột quỵ xuất huyết não là nhóm cực kỳ nhạy cảm [1, 2]. Ngoài ra, những bệnh nhân đang chuẩn bị bước vào bất kỳ ca phẫu thuật, thủ thuật can thiệp hay nhổ răng nào cũng phải thông báo rõ ràng việc dùng thảo dược bổ sung để được hướng dẫn ngừng kịp thời ít nhất 2 tuần trước ngày mổ ^[1].

Gợi ý cách xử trí và dùng an toàn

Nếu bạn đang dùng thuốc chống đông máu theo đơn của bác sĩ, hãy ghi chép lại toàn bộ các loại thảo dược, trà hay thực phẩm chức năng mình có ý định dùng và mang tới gặp bác sĩ tim mạch hoặc huyết học để được tư vấn cụ thể ^[1].

Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc chống đông được kê đơn để "chuyển sang uống thảo dược bồi bổ", vì việc thiếu hụt thuốc chống đông sẽ đẩy bạn vào nguy cơ tắc mạch và đột quỵ đe dọa trực tiếp đến tính mạng ^[3]. Khi thấy xuất hiện các dấu hiệu như chảy máu chân răng kéo dài, vết bầm tím lan rộng không rõ nguyên nhân, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức [1, 5].

Đông trùng hạ thảo dù mang lại nhiều giá trị bồi bổ nhưng sự an toàn trong y khoa luôn phải đặt lên hàng đầu. Người bệnh tim mạch cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý phối hợp các sản phẩm bổ sung bừa bãi để bảo vệ bản thân trước những biến chứng xuất huyết nguy hiểm [1, 7].