Uống vitamin D liều gộp 1 lần mỗi tuần có tốt bằng uống hàng ngày?

Thói quen bổ sung vitamin D và bài toán chọn phác đồ

Thiếu hụt vitamin D là tình trạng phổ biến trên toàn cầu do lối sống ít tiếp xúc ánh nắng và chế độ ăn thiếu hụt chất này ^[1], ^[2]. Nhiều người muốn bổ sung vitamin D nhưng thường xuyên quên lịch uống mỗi ngày, từ đó nảy sinh thắc mắc liệu uống dồn toàn bộ liều lượng vào một lần duy nhất trong tuần có mang lại hiệu quả tương đương hay không.

Câu trả lời được khoa học xác nhận là có: việc uống gộp một lần mỗi tuần nhìn chung mang lại hiệu quả nâng nồng độ vitamin D trong máu tương đương với việc uống chia nhỏ đều đặn hàng ngày ^[1], ^[3], ^[2]. Tuy nhiên, việc áp dụng phác đồ nào còn phụ thuộc vào mức độ thiếu hụt thực tế, mục tiêu điều trị và nguy cơ quá liều ở từng người ^[4], ^[2].

Cơ chế chuyển hóa: Vì sao có thể uống dồn liều theo tuần?

Vitamin D là một loại vitamin tan trong chất béo, có đặc tính tích lũy tại mô mỡ và gan sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa. Khác với các vitamin tan trong nước bị đào thải nhanh qua nước tiểu, vitamin D được lưu trữ và giải phóng dần vào tuần hoàn máu để chuyển hóa thành dạng có hoạt tính sinh học ^[5].

Nghiên cứu về dược động học cho thấy thời gian bán hủy của chất chuyển hóa 25-hydroxyvitamin D3 [25(OH)D3] trong máu kéo dài khoảng 15 ngày ^[5]. Nhờ thời gian bán hủy dài này, cơ thể có khả năng duy trì nồng độ vitamin D ổn định trong huyết thanh ngay cả khi người dùng chỉ uống một liều lớn ngắt quãng mỗi tuần một lần ^[1], ^[5].

Dù vậy, khi sử dụng liều gộp cực lớn trong một thời gian ngắn, cơ chế chuyển đổi và kiểm soát bài tiết canxi của cơ thể sẽ phải chịu áp lực chuyển hóa lớn hơn so với lượng bổ sung sinh lý hàng ngày ^[5], ^[2].

Bằng chứng tổng hợp: Uống hàng tuần có tương đương hàng ngày?

Để so sánh chính xác giữa hai phác đồ, một phân tích gộp mạng lưới Bayesian công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 116 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 11.376 người tham gia ^[1]. Kết quả cho thấy nồng độ 25(OH)D huyết thanh tăng lên rõ rệt ở tất cả các phác đồ bổ sung bất kể tần suất dùng ngắt quãng hay hàng ngày ^[1].

Phân tích này chỉ ra rằng dù phác đồ uống hàng ngày có thứ hạng xác suất nhỉnh hơn một chút khi cùng tổng liều lượng, nhưng sự khác biệt tổng hợp về nồng độ 25(OH)D giữa nhóm uống hàng ngày và nhóm uống ngắt quãng không có ý nghĩa thống kê ^[1]. Phác đồ bổ sung hàng tuần với tổng liều 600.000 IU trong 3 tháng cho thấy hiệu quả nâng nồng độ 25(OH)D cao nhất với mức chênh lệch trung bình đạt 63 nmol/L (khoảng tin cậy 95%: 49 - 77) ^[1].

Để đạt được nồng độ 25(OH)D tối ưu trên 75 nmol/L, nghiên cứu tổng hợp này khuyến nghị có thể sử dụng liều 60.000 IU mỗi tháng, tương đương khoảng 2.000 IU mỗi ngày ^[1]. Kết luận chung khẳng định hiệu quả của việc bổ sung ngắt quãng tương đương với uống hàng ngày, mang lại sự thuận tiện và cải thiện việc tuân thủ điều trị ^[1].

Hiệu quả điều trị thực tế trên từng nhóm đối tượng

Tại Ấn Độ, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mở kéo dài 10 tuần trên các bệnh nhân thiếu hụt vitamin D có triệu chứng cơ xương khớp đã so sánh liều cao hàng tuần và liều thấp hàng ngày ^[4]. Sau 10 tuần, nhóm dùng liều cao 60.000 IU mỗi tuần có mức tăng 25(OH)D trung bình là 28,33 ng/mL, cao hơn vượt trội và có ý nghĩa thống kê so với mức tăng 6,79 ng/mL của nhóm dùng liều thấp 1.000 IU mỗi ngày ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra liều thấp từ 1.000 IU trở xuống mỗi ngày không đủ để hồi phục mức vitamin D về bình thường ở người đã thiếu hụt ^[4]. Giới hạn của thử nghiệm này là cỡ mẫu tương đối nhỏ, khoảng 10% người tham gia bị mất dấu hoặc gặp phản ứng bất lợi, không đo được hormone cận giáp, canxi và phosphat, đồng thời không kiểm soát được 100% mức độ tuân thủ ^[4].

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 6 tuần tại một phòng khám nhi ở Boston trên 40 trẻ khỏe mạnh bị thiếu hụt vitamin D (nồng độ dưới 20 ng/mL) đã so sánh 3 phác đồ ^[3]. Các nhóm can thiệp gồm uống 2.000 IU vitamin D2 hàng ngày, 50.000 IU vitamin D2 hàng tuần, hoặc 2.000 IU vitamin D3 hàng ngày, kết hợp bổ sung canxi nguyên tố liều 50 mg/kg mỗi ngày ^[3]. Kết quả cho thấy cả 3 phác đồ đều làm tăng gần gấp ba lần nồng độ 25(OH)D, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm D2 hàng ngày và D2 hàng tuần (chênh lệch hiệu quả 12%, p = 0,66), biến thiên canxi huyết thanh nhỏ và tương đương giữa các nhóm, mức ức chế hormone cận giáp PTH cũng không khác biệt ^[3].

Đối với người bệnh chuẩn bị phẫu thuật thay khớp gối toàn phần, một phân tích hồi cứu năm 2022 trên 174 bệnh nhân thiếu vitamin D (dưới 30 ng/mL) có độ tuổi trung bình 65,5 tuổi với 54,6% là nữ giới đã đánh giá 2 phác đồ ^[6]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ khắc phục thiếu hụt đạt 73,3% ở nhóm dùng liều tấn công 50.000 IU D3 mỗi tuần trong 4 tuần rồi duy trì 2.000 IU/ngày, cao hơn nhiều so với tỷ lệ 42,4% ở nhóm dùng liều thấp hàng ngày dao động từ 1.000 đến 6.000 IU ^[6]. Nhóm dùng liều tấn công hàng tuần cũng đạt mức cải thiện nồng độ vitamin D trung bình cao hơn rõ rệt ^[6].

Một thử nghiệm tiến cứu nhãn mở năm 2013 trên 482 trẻ vị thành niên đi học tại Ấn Độ ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ban đầu lên tới 94,8% ^[7]. Các em được chia thành ba nhóm dùng liều 60.000 IU vitamin D3 mỗi tuần trong 4 tuần, 6 tuần hoặc 8 tuần, sau đó duy trì 600 IU hàng ngày qua sữa tăng cường trong 12 tuần ^[7]. Sau giai đoạn tấn công và duy trì, hơn 90% số học sinh ở cả ba nhóm đều đạt mức nồng độ vitamin D đầy đủ trên 75 nmol/L (trên 30 ng/mL), chứng minh phác đồ hàng tuần giúp kiểm soát hiệu quả tình trạng thiếu hụt diện rộng ở thanh thiếu niên ^[7].

Tác dụng phụ tiềm ẩn: Cảnh báo nguy cơ canxi niệu cao

Dù việc uống liều gộp hàng tuần rất tiện lợi, các bằng chứng khoa học nhắc nhở người dùng không được chủ quan với nguy cơ tác dụng phụ của liều quá cao ^[2]. Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên kéo dài 3 tháng trên 48 người trưởng thành khỏe mạnh đã so sánh các liều bổ sung khác nhau ^[2]. Các phác đồ bao gồm giả dược, 2.000 IU/ngày (50 mcg/ngày), 10.000 IU/tuần (250 mcg/tuần), và 50.000 IU/tuần (1.250 mcg/tuần) trong 4 tuần đầu rồi chuyển sang 50.000 IU/tháng trong 2 tháng tiếp theo ^[2].

Kết quả ghi nhận sau 30 ngày, cả liều hàng ngày và liều hàng tuần đều có hiệu quả làm tăng nồng độ 25(OH)D tương đương nhau và cao hơn rõ rệt so với ban đầu ^[2]. Tuy nhiên, ở nhóm dùng liều cao 50.000 IU/tuần, những người có chỉ số khối cơ thể BMI trên 26 kg/m2 ghi nhận lượng canxi bài tiết qua nước tiểu tăng đều đặn trong 3 tuần đầu ^[2].

Tính chung toàn nhóm, nguy cơ tương đối mắc chứng tăng canxi niệu (hypercalciuria) ở nhóm dùng liều 50.000 IU/tuần cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (p = 0,01) ^[2]. Ngược lại, mức bổ sung từ 10.000 IU/tuần trở xuống (khoảng 250 mcg/tuần) giúp cải thiện hoặc duy trì tốt nồng độ vitamin D ở người khỏe mạnh mà không làm tăng nguy cơ canxi niệu cao ^[2]. Tác giả nghiên cứu khuyến cáo cần theo dõi lượng canxi bài tiết qua nước tiểu 24 giờ ở người dùng liều đơn 50.000 IU mỗi tuần ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng vitamin D liều cao

Hiểu lầm thường gặp nhất là cho rằng uống liều càng cao ngắt quãng thì chức năng vận động và cơ bắp sẽ càng khỏe hơn. Một bài tổng quan khoa học năm 2015 chỉ ra rằng dù bổ sung vitamin D hàng ngày hoặc hàng tuần trong 3 đến 6 tháng giúp cải thiện sức mạnh cơ tứ đầu và quãng đường đi bộ 6 phút ở người cao tuổi và phụ nữ trẻ, việc dùng ngắt quãng các liều quá lớn lại không mang lại lợi ích cho hiệu suất thể chất ^[8].

Cụ thể, một nghiên cứu dùng liều thấp 8.400 IU D3 một lần mỗi tuần không cải thiện được thể lực chung, dù có tác động tích cực đến khả năng giữ thăng bằng ở nhóm có thăng bằng rất kém ban đầu ^[8]. Đồng thời, hai thử nghiệm ngẫu nhiên khác sử dụng lượng vitamin D rất lớn ngắt quãng cũng không ghi nhận lợi ích trên hoạt động thể chất ^[8].

Một hiểu lầm khác là có thể tự ý gộp nhiều liều nhỏ thành một liều cực lớn uống một lần để "tiết kiệm thời gian". Việc chuyển từ liều duy trì sinh lý sang liều tấn công hàng chục nghìn đơn vị mỗi tuần chỉ nên áp dụng trong thời gian có hạn để xử lý dứt điểm tình trạng thiếu hụt lâm sàng dưới sự theo dõi chặt chẽ, không thể duy trì liều cực lớn liên tục quanh năm ^[4], ^[6], ^[2].

Ai nên thận trọng và cần chỉ định y tế trước khi dùng?

Người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu hoặc tăng canxi niệu cần đặc biệt cẩn trọng với các phác đồ liều gộp hàng tuần ^[2]. Dữ liệu cho thấy liều gộp 50.000 IU mỗi tuần làm tăng nguy cơ đào thải canxi qua nước tiểu, đặc biệt ở người thừa cân có BMI trên 26 kg/m2 ^[2]. Khi canxi niệu tăng cao kéo dài, nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu và tổn thương thận sẽ gia tăng rõ rệt.

Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có bệnh lý cơ xương khớp mạn tính có biểu hiện thiếu hụt nặng cần được bác sĩ chuyên khoa xét nghiệm nồng độ 25(OH)D trước khi quyết định phác đồ nạp liều cao ^[4], ^[6]. Việc xét nghiệm giúp xác định chính xác người bệnh cần liều tấn công ngắn hạn hay chỉ cần liều duy trì thông thường ^[4], ^[7].

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua và cho trẻ sơ sinh hay trẻ nhỏ dùng các chế phẩm vitamin D liều gộp của người lớn. Mặc dù phác đồ hàng tuần 50.000 IU D2 đã được chứng minh hiệu quả và an toàn ngang với liều hàng ngày ở trẻ nhỏ bị thiếu vitamin D, việc điều trị này bắt buộc phải có chỉ định cụ thể từ bác sĩ nhi khoa và kết hợp kiểm soát lượng canxi đưa vào cơ thể ^[3]. Người có bệnh nền gan, thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung nào.

Hướng dẫn thực hành: Bổ sung an toàn và tối ưu hấp thu

Để áp dụng hiệu quả, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ có nhu cầu duy trì mức vitamin D trong mùa ít nắng có thể lựa chọn mức bổ sung khoảng 10.000 IU mỗi tuần một lần thay vì uống mỗi ngày, vừa bảo đảm an toàn cho thận vừa không lo quên lịch ^[2]. Đối với những người bị chẩn đoán thiếu hụt nồng độ dưới 30 ng/mL, phác đồ liều cao 50.000 IU hoặc 60.000 IU mỗi tuần thường được bác sĩ kê đơn trong đợt điều trị tấn công ngắn hạn kéo dài từ 4 đến 8 tuần ^[6], ^[7].

Sau khi kết thúc đợt uống liều cao để đưa nồng độ vitamin D về ngưỡng an toàn trên 75 nmol/L, người dùng cần chuyển sang phác đồ duy trì dài hạn bằng liều thấp hơn, ví dụ 600 IU đến 2.000 IU mỗi ngày hoặc liều gộp hàng tháng tương đương ^[1], ^[6], ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra thời gian để nồng độ vitamin D trong máu ổn định sau khi bổ sung hàng ngày là khoảng 6 tuần ^[5].

Vì vitamin D hòa tan trong chất béo, thời điểm uống tốt nhất là trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh như dầu thực vật, trứng, cá hoặc sữa để tối ưu hóa khả năng hấp thu qua ruột. Nếu chọn phác đồ uống một lần mỗi tuần, hãy chọn một ngày cố định như sáng Chủ nhật để tạo lập thói quen và tránh tình trạng uống trùng lặp liều. Trong quá trình áp dụng phác đồ liều cao hàng tuần, nên chú ý uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình bài tiết của thận ^[2].

Việc uống vitamin D dồn liều 1 lần mỗi tuần có hiệu quả nâng nồng độ vitamin D trong máu tương đương với việc uống chia nhỏ hàng ngày. Sự lựa chọn giữa hai phương pháp phụ thuộc vào sự tiện lợi, mức độ thiếu hụt và sự an toàn của từng cá nhân. Để đạt được kết quả tối ưu mà không gặp tác dụng phụ tăng canxi niệu, người dùng nên xét nghiệm định kỳ và tuân theo hướng dẫn chuyên môn từ nhân viên y tế.