Nhiều người bệnh gout từng trải qua cảm giác đang ngủ say thì đột ngột tỉnh giấc bởi một cơn đau buốt thấu xương tại ngón chân cái hoặc khớp cổ chân. Khớp sưng to, nóng đỏ và chỉ cần một cái chạm nhẹ của mép chăn mỏng cũng đủ gây ra cảm giác đau đớn dữ dội. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà là một hiện tượng phổ biến được ghi nhận trong y khoa.

Các dữ liệu nghiên cứu đã xác nhận rằng cơn đau gout cấp có xu hướng bùng phát mạnh mẽ nhất vào ban đêm và sáng sớm [1]. Sự kết hợp giữa sự sụt giảm nhiệt độ cơ thể, mức cortisol tự nhiên chạm đáy, tình trạng thiếu nước tương đối và sự dao động nồng độ axit uric theo đồng hồ sinh học chính là những mắt xích kích hoạt đợt viêm khớp cấp tính này [2] [3].

Cơn đau nửa đêm: Thực tế từ các nghiên cứu quy mô

Hiện tượng đau gout về đêm từ lâu đã được ghi nhận qua lời kể của bệnh nhân, nhưng các dữ liệu khoa học thực chứng chỉ thực sự rõ ràng qua các công trình nghiên cứu đoàn hệ [1].

Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện theo thiết kế ca chứng chéo theo dõi 724 bệnh nhân gout qua mạng trong vòng một năm đã ghi nhận tổng cộng 1.433 đợt bùng phát gout cấp [1]. Trong nghiên cứu này, các mốc thời gian trong ngày được chia thành 3 khung giờ gồm: 0 giờ đêm đến 7 giờ 59 sáng, 8 giờ sáng đến 15 giờ 59 chiều và 16 giờ chiều đến 23 giờ 59 đêm [1].

Kết quả phân tích cho thấy nguy cơ bùng phát cơn gout cấp tính trong khung giờ từ 0 giờ đêm đến 7 giờ 59 sáng cao gấp 2,36 lần so với khung giờ ban ngày từ 8 giờ sáng đến 15 giờ 59 chiều, với tỷ số chênh OR là 2,36 [1]. Trong khung giờ buổi tối từ 16 giờ đến 23 giờ 59, nguy cơ này cũng cao hơn ban ngày với tỷ số chênh OR là 1,26 [1].

Đáng chú ý, sự gia tăng nguy cơ vào ban đêm vẫn giữ nguyên ngay cả ở nhóm bệnh nhân không uống rượu bia và ở nhóm có lượng tiêu thụ purin thấp nhất trong vòng 24 giờ trước đó [1]. Sự liên quan này cũng nhất quán trên các phân nhóm khác nhau về giới tính, độ tuổi, tình trạng béo phì, người dùng thuốc lợi tiểu, người dùng allopurinol, colchicine hay thuốc chống viêm không steroid [1].

Một tổng quan công bố năm 2021 về nhịp sinh học trong các bệnh khớp viêm cũng tái khẳng định kết quả từ nhóm nghiên cứu của Choi, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận thức rõ thời điểm bùng phát bệnh để đưa ra các biện pháp dự phòng phù hợp [3].

Vì sao nhiệt độ cơ thể ban đêm tạo điều kiện cho tinh thể muối urat?

Gout là một bệnh lý mạn tính phát sinh do sự lắng đọng của các tinh thể monosodium urate (MSU) tại khớp [3]. Thông thường, bệnh biểu hiện dưới dạng các đợt viêm khớp đơn phát cấp tính, có tính chất tự giới hạn và thường ảnh hưởng đến các khớp ở chi dưới [3].

Vào ban đêm và rạng sáng, nhiệt độ sinh học của cơ thể người có xu hướng giảm nhẹ so với ban ngày [2]. Vùng chi dưới, đặc biệt là các ngón chân và bàn chân, vốn nằm xa tim nên có nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt trung tâm. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng nhiệt độ cơ thể hạ thấp từ đêm đến sáng sớm làm tăng nguy cơ hình thành và kết tủa tinh thể urat [2].

Khi nhiệt độ dịch khớp giảm xuống, độ hòa tan của axit uric giảm đi đáng kể. Hiện tượng này khiến các phân tử axit uric dễ dàng lắng đọng thành các tinh thể muối urat sắc nhọn tại màng hoạt dịch khớp [3]. Sự xuất hiện của các tinh thể này chính là mồi lửa kích thích phản ứng của hệ miễn dịch, dẫn đến phản ứng viêm cấp tính và đau nhức dữ dội [2].

Sự sụt giảm cortisol và phản ứng viêm tự nhiên

Một yếu tố sinh học then chốt khác khiến khớp sưng viêm mạnh về đêm là sự thay đổi nồng độ hormone theo nhịp ngày đêm. Cortisol là một loại hormone steroid do tuyến thượng thận tiết ra, đóng vai trò như một chất chống viêm tự nhiên mạnh mẽ của cơ thể.

Theo nhịp sinh học tự nhiên, nồng độ cortisol trong huyết thanh không cố định mà biến đổi liên tục suốt 24 giờ. Nồng độ chất này thường đạt đỉnh vào sáng sớm để giúp cơ thể tỉnh táo và giảm dần đều trong ngày, sau đó chạm mức thấp nhất vào khoảng nửa đêm [3].

Khi nồng độ cortisol hạ xuống đáy vào ban đêm, "hàng rào" ức chế viêm tự nhiên của cơ thể bị suy giảm [3]. Tình trạng tụt giảm cortisol ban đêm tạo điều kiện cho các phản ứng viêm bùng phát không kiểm soát khi có sự hiện diện của tinh thể urat [3]. Không còn sự kìm hãm của cortisol, các tế bào miễn dịch nhanh chóng tập trung về vị trí lắng đọng tinh thể, giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm dẫn đến cơn đau nhức nhối [2].

Bên cạnh cortisol, hiện tượng mất nước tương đối trong giấc ngủ kéo dài nhiều giờ cũng được xem là một cơ chế tiềm ẩn làm tăng nguy cơ đau khớp [3]. Khi ngủ, cơ thể vẫn tiếp tục mất nước qua hơi thở và mồ hôi nhưng không được bù đắp kịp thời, khiến nồng độ dịch khớp và máu cô đặc hơn [3].

Mối liên hệ giữa hội chứng ngưng thở khi ngủ và axit uric

Ngoài các yếu tố nội tiết và nhiệt độ, tình trạng ngưng thở khi ngủ cũng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ dẫn đến các đợt bùng phát gout ban đêm [3].

Một phân tích tổng hợp gần đây đã xác nhận mối liên quan mật thiết giữa hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn và tình trạng tăng axit uric máu [3]. Khi đường thở bị tắc nghẽn trong lúc ngủ, các đợt giảm oxy máu ngắt quãng diễn ra liên tục.

Tình trạng thiếu oxy cấp tính thúc đẩy quá trình giáng hóa các hợp chất adenosine triphosphate (ATP) trong tế bào thành adenine, hypoxanthine và cuối cùng chuyển hóa thành axit uric. Sự gia tăng nồng độ axit uric trong đêm tạo áp lực lớn lên khả năng thanh thải của cơ thể, làm tăng đột biến nguy cơ kích hoạt cơn đau gout [2] [3].

Nhịp sinh học phân tử và định hướng điều trị mới

Các nghiên cứu gần đây đang đi sâu vào cơ chế sinh học phân tử điều hòa nhịp ngày đêm của bệnh gout. Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng nồng độ axit uric tăng cao có liên quan đến các cơn gout cấp tính về đêm và sự biến thiên nồng độ axit uric theo ngày đêm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp bùng phát của bệnh [2].

Nghiên cứu này cũng đề xuất trục REV-ERBalpha/NF-kappaB như một mắt xích điều hòa quan trọng [2]. REV-ERBalpha là một chất điều hòa nhịp sinh học có khả năng tạo ra tác dụng chống viêm bằng cách ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, giảm hoạt tính thể viêm Nlrp3 và điều biến trực tiếp các gen liên quan đến miễn dịch như IL-1beta, TLR4 và IL-6 [2]. Con đường NF-kappaB thể hiện tính nhịp điệu sinh học mạnh mẽ dưới sự kiểm soát của các gen đồng hồ [2].

Mặc dù tác dụng dược lý của các chất chủ vận REV-ERBalpha đã được chứng minh trong các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật, việc ứng dụng vào thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế [2]. Dựa trên nhịp sinh học này, các chuyên gia gợi ý rằng việc sử dụng thuốc hạ axit uric giải phóng kéo dài và thuốc chống viêm vào ban đêm hoặc trước khi đi ngủ có thể mang lại hướng tiếp cận điều trị mới theo thời khắc sinh học [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng vững chắc cho phương pháp này hiện vẫn chưa đầy đủ [2].

Những hiểu lầm thường gặp về cơn gout ban đêm

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cơn đau khớp lúc nửa đêm chỉ xuất hiện sau khi họ vừa có một bữa tối ăn quá nhiều thịt bò, hải sản hoặc uống say bí tỉ. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy cơn đau vẫn tăng nguy cơ bùng phát vào ban đêm ngay cả khi người bệnh hoàn toàn không uống rượu và duy trì mức purin thấp nhất trong 24 giờ trước đó [1]. Thói quen ăn uống là yếu tố thúc đẩy, nhưng nhịp sinh học nội tại của cơ thể mới là nền tảng quy định thời điểm đau [3] [1].

Một hiểu lầm khác là cơn đau buốt chân nửa đêm do nằm ngủ đè ép hoặc sai tư thế gây tổn thương khớp. Trên thực tế, cảm giác đau đớn không xuất phát từ lực cơ học bên ngoài mà do phản ứng viêm cấp tính bên trong màng hoạt dịch trước sự lắng đọng của các tinh thể urat [3].

Một số người cũng tin rằng nếu ban ngày khớp hoàn toàn bình thường thì ban đêm sẽ không thể bùng phát cơn đau cấp. Thực tế, nồng độ axit uric và các chất điều hòa miễn dịch thay đổi liên tục theo chu kỳ 24 giờ, tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa ngày và đêm [2] [3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh gout mạn tính hoặc có nồng độ axit uric máu tăng cao là đối tượng có nguy cơ hàng đầu đối mặt với các cơn đau về đêm [3]. Việc kiểm soát axit uric không tốt tạo nguồn dự trữ tinh thể urat sẵn có tại các mô khớp [3].

Những người mắc chứng ngưng thở khi ngủ hoặc có thói quen ngáy to, béo phì cần đặc biệt lưu ý [3]. Tình trạng giảm oxy ngắt quãng ban đêm ở nhóm này kích thích sản sinh thêm axit uric, gia tăng áp lực lên khớp [3].

Những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu, người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý nền đi kèm cũng ghi nhận sự gia tăng nguy cơ bùng phát bệnh theo nhịp sinh học này [3] [1]. Những bệnh nhân thường xuyên bị lạnh tay chân vào ban đêm do tuần hoàn ngoại vi kém cũng dễ tạo môi trường cho tinh thể urat kết tủa [2].

Gợi ý kiểm soát và phòng ngừa cơn đau ban đêm

Từ các cơ chế sinh học đã được làm rõ, người bệnh gout có thể chủ động thực hiện một số biện pháp đơn giản nhằm giảm thiểu nguy cơ thức giấc vì đau buốt:

  • Giữ ấm các khớp chi dưới: Nhiệt độ thấp kích thích hình thành tinh thể urat [2]. Người bệnh nên mang tất ấm khi đi ngủ, tránh để quạt gió hoặc luồng máy lạnh thổi trực tiếp vào bàn chân, đặc biệt là trong những đêm trời lạnh hoặc chuyển mùa.
  • Uống đủ nước trước khi ngủ: Cung cấp một lượng nước lọc vừa phải trước giờ nghỉ ngơi giúp giảm bớt tình trạng mất nước tương đối trong đêm, tránh làm tăng đậm độ của axit uric và dịch khớp [3].
  • Tầm soát và điều trị ngưng thở khi ngủ: Với những người có biểu hiện ngủ ngáy kèm mệt mỏi ban ngày, việc thăm khám chuyên khoa để kiểm soát chứng ngưng thở sẽ giúp hạn chế nguy cơ tăng axit uric máu do thiếu oxy [3].
  • Trao đổi với bác sĩ về thời điểm dùng thuốc: Việc áp dụng liệu pháp điều trị theo thời khắc sinh học bằng cách dùng thuốc hạ axit uric giải phóng kéo dài hoặc thuốc chống viêm vào buổi tối đang được nghiên cứu [2]. Người bệnh cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị để tối ưu hóa thời gian uống thuốc, không tự ý thay đổi liều lượng hay thời gian dùng thuốc khi chưa có chỉ định [2].

Cơn đau gout cấp tính lúc nửa đêm là hệ quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiệt độ cơ thể, biến thiên hormone cortisol và đồng hồ sinh học phân tử [2] [3]. Nhận thức đúng về các quy luật tự nhiên này giúp người bệnh chủ động hơn trong việc giữ ấm, sinh hoạt hợp lý và tuân thủ điều trị y khoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau khớp dữ dội, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn phác đồ kiểm soát thích hợp.