Nhiều người thường xem nhẹ các cơn hắt hơi, sổ mũi hay nghẹt mũi kéo dài vì nghĩ rằng viêm mũi dị ứng chỉ là bệnh vặt ở mũi. Tuy nhiên, tình trạng này kéo dài và không được kiểm soát tốt có thể mở đường cho những cơn khó thở, khò khè của bệnh hen suyễn xuất hiện. Sự thật là mũi và phổi không hoạt động riêng rẽ mà gắn kết chặt chẽ với nhau trong cùng một hệ thống hô hấp liên tục.
Khoa học hiện đại đã chứng minh viêm mũi dị ứng là một yếu tố nguy cơ trực tiếp làm khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh hen suyễn [1], [2]. Khi lớp niêm mạc ở đường hô hấp trên bị viêm mạn tính mà không được điều trị kịp thời, phản ứng viêm này sẽ không dừng lại ở cửa mũi mà lan tỏa dần xuống phế quản [1], [3]. Mối liên hệ mật thiết này chính là nền tảng của khái niệm y khoa nổi tiếng: "một đường thở, một bệnh lý" [3], [4].
Khái niệm 'một đường thở, một bệnh lý' là gì?
Khái niệm "bệnh lý đường thở thống nhất" (United Airway Disease - UAD) hay "một đường thở, một bệnh lý" (one airway, one disease) được giới y khoa đề cập từ đầu những năm 2000 [4]. Theo quan điểm này, đường hô hấp trên (mũi, xoang, họng) và đường hô hấp dưới (khí quản, phế quản, phổi) tạo thành một khối thống nhất hoàn chỉnh cả về hình thái giải phẫu lẫn chức năng sinh lý [5], [4].
Theo đó, viêm mũi dị ứng và hen suyễn không phải là hai căn bệnh độc lập xảy ra tình cờ ở cùng một người, mà là hai biểu hiện lâm sàng khác nhau của cùng một quá trình bệnh lý viêm nhiễm mạn tính trên toàn bộ hệ hô hấp [4], [6]. Bệnh lý đường thở thống nhất bao gồm sự kết hợp giữa viêm mũi dị ứng với hen suyễn, hoặc viêm mũi xoang mạn tính tăng bạch cầu ái toan với hen suyễn [3].
Khái niệm này đã thay đổi căn bản cách nhìn nhận về các bệnh dị ứng hô hấp [2]. Thay vì xem viêm mũi hay hen phế quản là tổn thương cô lập ở một cơ quan cụ thể, y học ngày nay xác định đây là một rối loạn toàn diện của toàn bộ cây phế quản hô hấp [2].
Cơ chế tác động: Vì sao mũi viêm khiến phổi tổn thương?
Mũi giữ vai trò như một hệ thống điều hòa không khí tự nhiên bảo vệ toàn bộ đường hô hấp bên dưới [5]. Bình thường, mũi có nhiệm vụ sưởi ấm, lọc sạch và làm ẩm luồng không khí hít vào, giúp không khí đạt độ bão hòa hơi nước hoàn toàn ở nhiệt độ 37 độ C trước khi đi vào phổi [5]. Nhờ cấu trúc đặc biệt này, các hạt bụi có kích thước khí động học lớn hơn 15 micromet sẽ bị giữ lại ở đường hô hấp trên, còn các hạt kích thước trên 2,5 micromet chủ yếu lắng đọng ở khí quản và phế quản [5].
Khi viêm mũi dị ứng không được kiểm soát, niêm mạc mũi bị sưng phù, tắc nghẽn và suy giảm chức năng bảo vệ [5]. Người bệnh buộc phải chuyển sang thở bằng miệng, khiến luồng không khí khô, lạnh và mang nhiều dị nguyên, vi khuẩn đi thẳng vào phổi mà không được lọc sạch [5]. Điều này trực tiếp gây kích ứng lớp lót niêm mạc phế quản bên dưới [5].
Bên cạnh yếu tố cơ học, cơ chế miễn dịch đóng vai trò then chốt giải thích vì sao ổ viêm tại mũi lại lan tới phổi. Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân viêm mũi dị ứng và hen suyễn có chung đặc điểm sinh lý học là tăng tính phản ứng phế quản và tăng phản ứng quá mức với nhiều loại kích thích khác nhau [1], [7]. Về mặt mô bệnh học miễn dịch, cả hai bệnh lý đều có sự chiếm ưu thế của phản ứng viêm qua trung gian tế bào T giúp đỡ týp 2 (Th2) và hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu ái toan tại mô [1], [3].
Đặc biệt, các bằng chứng khoa học vững chắc nhất chỉ ra rằng phản ứng viêm cục bộ tại niêm mạc mũi hoàn toàn có khả năng dẫn đến một phản ứng viêm mang tính hệ thống toàn thân [1], [6]. Quá trình này có sự tham gia của tủy xương trong việc tăng sinh các tế bào viêm, cùng với sự giải phóng hàng loạt cytokine, chemokine và các phân tử kết dính vào tuần hoàn chung [2], [7]. Hậu quả là tình trạng viêm ở đường thở trên kích hoạt các phản ứng dây chuyền làm tổn thương lớp niêm mạc của đường thở dưới [3], [2].
Các nghiên cứu nói gì về mối liên kết giữa viêm mũi và hen?
Mối liên hệ giữa viêm mũi dị ứng và hen suyễn đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu tổng quan và báo cáo dịch tễ học quy mô lớn qua nhiều thập kỷ:
Theo một nghiên cứu dịch tễ học và sinh lý bệnh học công bố năm 2014, phần lớn bệnh nhân mắc bệnh hen suyễn đều có bệnh viêm mũi đi kèm [1]. Sự hiện diện của viêm mũi dị ứng được xác định là một yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng phát triển thành bệnh hen suyễn trong tương lai [1]. Phân tích này cũng ghi nhận rằng việc điều trị viêm mũi dị ứng giúp cải thiện tình trạng hen suyễn và ngược lại [1]. Các can thiệp mang tính hệ thống, chẳng hạn như liệu pháp miễn dịch, mang lại hiệu quả vượt trội khi điều trị đồng thời cả hai bệnh lý [1].
Một tài liệu tổng quan hệ thống công bố năm 2002 của sáng kiến ARIA (Viêm mũi dị ứng và tác động của nó lên hen phế quản) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã cung cấp các con số dịch tễ học cụ thể [2]. Tài liệu chỉ ra rằng có tới 80% bệnh nhân hen phế quản đồng thời mắc viêm mũi dị ứng đi kèm [2]. Ngược lại, có tới 40% bệnh nhân viêm mũi dị ứng có triệu chứng của bệnh hen phế quản [2]. Sáng kiến này nhấn mạnh tác động trực tiếp của viêm mũi dị ứng lên sự tiến triển của hen và đề xuất chiến lược điều trị theo từng bước nhắm vào cả hai đường hô hấp [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 về điều hòa tương tác giữa đường thở trên và dưới khẳng định viêm mũi dị ứng hoặc viêm mũi xoang mạn tính có polyp mũi thường liên quan mật thiết đến các bệnh lý đường thở dưới [3]. Đặc biệt, ở những bệnh nhân mắc bệnh hô hấp tăng nặng do aspirin, viêm mũi xoang có polyp mũi thường đi kèm với tình trạng hen suyễn rất nặng [3]. Tác giả cũng chỉ ra rằng việc điều trị ổ viêm ở đường hô hấp trên giúp làm giảm các triệu chứng hen suyễn, đồng thời làm giảm liều lượng corticosteroid dạng hít (ICS) cần thiết để kiểm soát hen [3]. Nghiên cứu này đồng thời giới thiệu hướng tiếp cận điều trị mới bằng corticosteroid dạng hít hạt mịn nhắm tới toàn bộ đường thở [3].
Một báo cáo tổng quan khác công bố năm 2021 tiếp tục củng cố rằng mức độ nghiêm trọng của viêm mũi dị ứng tỷ lệ thuận với mức độ nặng của hen: viêm mũi dị ứng càng nặng thì bệnh hen suyễn biểu hiện càng nghiêm trọng [4]. Nghiên cứu cũng mở rộng khái niệm UAD ở trẻ em, chủ yếu qua mối liên kết giữa viêm mũi dị ứng và hen, đồng thời quan sát thấy mối liên hệ này trong nhiễm trùng COVID-19 do sự biểu hiện thụ thể đồng nhất ở cả niêm mạc mũi và phế quản [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu dịch tễ học và miễn dịch học đem lại cái nhìn toàn diện, giúp định hình lại các hướng dẫn điều trị bệnh hô hấp trên toàn thế giới [5], [2]. Bằng chứng vững chắc nhất là việc kiểm soát tốt đường hô hấp trên giúp hạ thấp gánh nặng bệnh tật của đường hô hấp dưới, hỗ trợ cải thiện chức năng thông khí phổi và giảm sự phụ thuộc vào thuốc giãn phế quản hay corticoid liều cao [3], [7].
Tuy nhiên, các tài liệu y khoa cũng chỉ ra một số giới hạn nhất định. Mặc dù khái niệm một đường thở đã rõ ràng, nhưng các cơ chế tương tác thần kinh và sinh học phân tử chi tiết giữa phản ứng viêm ở đường hô hấp trên và dưới vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ và còn nhiều điểm cần tiếp tục làm sáng tỏ [3]. Ngoài ra, giữa niêm mạc mũi và phế quản vẫn tồn tại một số khác biệt nhất định về mặt giải phẫu và cấu trúc vi thể [3], [7]. Tiềm năng của việc điều trị sớm viêm mũi dị ứng nhằm ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ tiến triển thành hen suyễn vẫn là lĩnh vực đang được theo dõi và đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn [6].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng viêm mũi dị ứng chỉ là bệnh ngoài mũi, không thể gây nguy hiểm cho phổi. Quan điểm này khiến nhiều người tự ý chịu đựng triệu chứng sổ mũi, nghẹt mũi kéo dài mà không đi khám. Thực tế, viêm mũi dị ứng là biểu hiện tại chỗ của một rối loạn viêm dị ứng toàn diện, làm tăng tính phản ứng của toàn bộ phế quản [1], [2].
Nhiều người cũng tin rằng hai căn bệnh này phải dùng các phác đồ chữa trị hoàn toàn tách biệt. Khoa học chứng minh điều ngược lại: việc điều trị triệt để đường hô hấp trên có thể hỗ trợ cải thiện đáng kể triệu chứng hen suyễn [1], [6]. Các phương pháp tác động toàn thân như liệu pháp miễn dịch hoặc thuốc nhắm vào cơ chế dị ứng chung (kháng leukotriene, kháng IgE) có thể giải quyết đồng thời cả hai tình trạng bệnh lý này [1], [2].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng viêm mũi dị ứng chỉ gây hen ở người lớn. Các hướng dẫn đào tạo thực hành nhi khoa cho thấy ở trẻ em, viêm mũi dị ứng và hen suyễn cũng gắn liền với nhau trong bệnh cảnh bệnh lý đường thở dị ứng thống nhất [4], [8]. Trẻ bị viêm mũi dị ứng kéo dài có nguy cơ cao phát triển thành cơn hen phế quản nếu không được chẩn đoán và quản lý đúng cách từ sớm [1], [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những người được chẩn đoán mắc viêm mũi dị ứng nhưng thường xuyên có các dấu hiệu như ho về đêm, khó thở khi gắng sức, tức ngực hoặc nghe thấy tiếng rít nhẹ khi thở cần đi khám chuyên khoa ngay [1], [2]. Đây có thể là dấu hiệu sớm của tình trạng tăng phản ứng phế quản hoặc hen suyễn tiềm ẩn [1], [7].
Bệnh nhân đã mắc bệnh hen suyễn cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng tình trạng của mũi và xoang [6]. Việc bỏ sót viêm mũi dị ứng đi kèm sẽ khiến các đợt hen bùng phát thường xuyên hơn và khó kiểm soát bằng thuốc hít thông thường [3], [2].
Trẻ em có cơ địa dị ứng, tiền sử gia đình có người mắc hen hoặc bản thân trẻ có biểu hiện viêm mũi dị ứng kèm thở ngáy, rối loạn nhịp thở khi ngủ cần được thăm khám định kỳ để tầm soát sớm bệnh lý đường thở dưới [4], [8].
Người bệnh có kèm theo bệnh polyp mũi hoặc bệnh hô hấp tăng nặng do nhạy cảm với aspirin cần theo dõi đặc biệt sát sao vì nhóm này thường có nguy cơ cao diễn tiến thành hen suyễn nghiêm trọng [3].
Cách kiểm soát và áp dụng trong thực tế
Để ngăn ngừa nguy cơ tiến triển thành hen suyễn từ viêm mũi dị ứng, việc quản lý bệnh cần thực hiện đồng bộ theo các khuyến cáo khoa học:
Thứ nhất, cần thăm khám phối hợp cả đường thở trên và dưới. Người bị viêm mũi nên được kiểm tra phổi và người bị hen phải luôn được đánh giá niêm mạc mũi họng [6]. Phác đồ điều trị cần phối hợp thuốc kiểm soát triệu chứng tại chỗ như corticosteroid xịt mũi, corticosteroid dạng hít hạt mịn hoặc các thuốc toàn thân theo chỉ định bậc thang của phác đồ ARIA [3], [2].
Thứ hai, áp dụng các biện pháp kiểm soát môi trường sống nhằm hạn chế tiếp xúc tối đa với các tác nhân gây dị ứng như bụi nhà, phấn hoa, lông thú nuôi hoặc nấm mốc [8], [7]. Giữ môi trường ngủ sạch sẽ và thoáng khí giúp giảm tải áp lực viêm lên niêm mạc đường thở [8].
Thứ ba, người bệnh có thể cân nhắc các can thiệp toàn thân như liệu pháp miễn dịch dị nguyên sau khi được bác sĩ chuyên khoa dị ứng - miễn dịch thăm khám kỹ lưỡng [1], [8]. Phương pháp này giúp điều hòa hệ miễn dịch, đem lại hiệu quả lâu dài trong việc kiểm soát đồng thời cả viêm mũi dị ứng và hen [1].
Thứ tư, duy trì thói quen thở bằng mũi để bảo vệ phổi, vệ sinh mũi hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý để loại bỏ bớt dịch nhầy và dị nguyên bám trên niêm mạc [5]. Khi có triệu chứng bất thường, không nên tự ý mua thuốc kháng sinh hay tự tăng liều thuốc xịt mà cần có hướng dẫn từ bác sĩ điều trị.
Tóm lại, đường hô hấp trên và dưới là một thể thống nhất không thể tách rời. Kiểm soát tốt viêm mũi dị ứng từ sớm không chỉ giúp chấm dứt những phiền toái hằng ngày ở mũi mà còn là tấm lá chắn quan trọng bảo vệ lá phổi khỏi sự xuất hiện của bệnh hen suyễn. Người bệnh khi có các triệu chứng hô hấp dai dẳng nên đến cơ sở y tế để được đánh giá toàn diện, tránh chủ quan tự điều trị khiến bệnh tình chuyển biến nặng hơn.
