Nhiều người dân thường có thói quen nhặt xác ve sầu rụng ở gốc cây hoặc vườn nhà đem về phơi khô làm thuốc, hãm trà hoặc ngâm rượu bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, liệu việc dùng xác ve sầu tự nhiên thu gom tự do như vậy có thực sự an toàn và sạch sẽ như nhiều người vẫn tưởng?

Câu trả lời ngắn gọn là không đảm bảo an toàn. Xác ve sầu sống nhiều năm dưới lòng đất trước khi lột xác, rất dễ bám dính bùn đất, tích tụ kim loại nặng độc hại và tiềm ẩn nhiều tạp chất nguy hại cho cơ thể nếu không trải qua quy trình sơ chế khoa học [1].

Bối cảnh và thói quen thu gom tự do ngoài môi trường

Trong y học cổ truyền, xác ve sầu (còn gọi là thuyền thoái) là một vị thuốc phổ biến [1, 8]. Vào mùa hè, xác ve sầu bám trên các thân cây sau khi nhộng lột xác thường được người dân thu lượm thủ công. Không ít người cho rằng đây là sản phẩm tự nhiên, sạch sẽ và hoàn toàn vô hại nên chỉ tráng sơ qua nước rồi đem phơi hoặc sấy dùng dần.

Thực tế, nhộng ve sầu phải trải qua thời gian ấu trùng kéo dài nhiều năm vùi sâu trong đất trước khi bò lên cây lột xác [1, 6]. Môi trường đất và bùn bẩn xung quanh bám chặt vào lớp vỏ ngoài. Nếu thu gom tự phát ở các khu vực ô nhiễm, gần cống rãnh, xác ve sầu sẽ tích tụ nhiều chất độc mà mắt thường không thể phát hiện [1, 6].

Nguy cơ nhiễm bẩn và tạp chất kim loại nặng

Cơ chế bám dính kim loại nặng bắt nguồn từ lớp vỏ ngoài ráp nhám của xác ve sầu, nơi tích tụ bùn lắng và cặn đất chứa khoáng chất độc hại [1]. Khi nhộng chui lên từ lòng đất, lớp vỏ ngoài tiếp xúc trực tiếp với bùn đất và các chất ô nhiễm môi trường [1]. Nếu không làm sạch kỹ, lượng tạp chất này sẽ tồn lưu nguyên vẹn trong dược liệu [1].

Đặc biệt, xác ve sầu chưa qua rửa sạch chứa hàm lượng tro tổng số, tro không tan trong axit và kim loại nặng rất cao [1]. Khi người dùng đun sắc hoặc uống trực tiếp các sản phẩm tự chế này, các kim loại nặng và độc tố vô cơ có thể xâm nhập cơ thể, tạo gánh nặng lớn cho gan, thận và hệ tiêu hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về xử lý xác ve sầu?

Để làm rõ mức độ nhiễm bẩn của xác ve sầu và tìm giải pháp xử lý, một nghiên cứu chuyên sâu đã được công bố vào năm 2022 nhằm so sánh chất lượng của các phương pháp làm sạch khác nhau [1].

Nghiên cứu này được tiến hành trên mẫu xác ve sầu lột từ ấu trùng ve sầu Cryptotympana pustulata Fabricius [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân chia thành ba nhóm mẫu: xác ve sầu hoàn toàn không rửa (CP-NW), xác ve sầu rửa sau khi lột xác theo phương pháp thông thường (CP-WAT), và xác ve sầu được rửa sạch ngay từ giai đoạn ấu trùng trước khi lột xác (CP-WBT) [1].

Các nhà khoa học đã dùng kỹ thuật đo phổ khối plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS) để định lượng 4 loại kim loại nặng, kết hợp đo hàm lượng tro, hàm lượng 17 loại axit amin và 39 hợp chất oligomer N-acetyldopamine thuộc 6 nhóm hóa học [1]. Đồng thời, các mẫu cũng được thử nghiệm so sánh hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm [1].

Kết quả cho thấy, mẫu xác ve sầu không rửa chứa hàm lượng tro và kim loại nặng vượt trội so với các mẫu đã qua xử lý rửa nước [1]. Việc rửa sạch bằng nước giúp giảm đáng kể lượng bùn đất tồn dư và kim loại nặng độc hại [1]. Đáng chú ý, phương pháp rửa ấu trùng trước khi lột xác (CP-WBT) giúp hạ thấp hàm lượng tro tổng số, tro không tan trong axit và kim loại nặng nhiều hơn hẳn phương pháp rửa sau lột xác, đồng thời giữ lại hàm lượng oligomer N-acetyldopamine và axit amin tự do cao hơn [1].

Các hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm của mẫu rửa trước khi lột xác cũng cao hơn rõ rệt và tỷ lệ thuận với lượng hoạt chất sinh học được bảo tồn [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ giới hạn ở quy trình xử lý thực nghiệm đối với loài Cryptotympana pustulata Fabricius trong phòng thí nghiệm, chưa đại diện cho mọi nguồn ve sầu trôi nổi ngoài môi trường tự nhiên [1].

Một nghiên cứu khác từ năm 1992 khảo sát nồng độ kim loại nặng và hợp chất clo hữu cơ trên loài ve sầu 17 năm tại Maryland [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng kim loại nặng ở ve sầu nhìn chung thấp hơn hoặc tương đương các loài động vật không xương sống khác, nhưng nồng độ đồng lại cao hơn giun đất [2]. Đặc biệt, nồng độ đồng và chì ở ve sầu tại một số khu vực có thể tăng cao do ảnh hưởng từ nước thải trôi ra trong các đợt ngập lụt sông ngòi [2]. Điều này chứng minh môi trường sinh sống ảnh hưởng trực tiếp tới mức độ tích tụ kim loại nặng của ve sầu [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 đánh giá tính nhất quán về chất lượng của 4 loài ve sầu thường dùng trên thị trường dược liệu Trung Quốc [3]. Dược điển Trung Quốc chỉ quy định duy nhất loài Cryptotympana atrata là nguồn chính thức của vị thuốc thuyền thoái [3]. Nghiên cứu phân tích 34 polymer N-acetyldopamine bằng hệ thống UPLC-QTOF-MS/MS trên 4 loài gồm Cryptotympana atrata, Auritibicen flammatus, Cryptotympana mandrina và Platypleura kaempferi [3]. Kết quả cho thấy loài Platypleura kaempferi có hàm lượng và tỷ lệ thành phần polymer N-acetyldopamine khác biệt và thấp hơn đáng kể so với 3 loài còn lại, cho thấy không phải loại ve sầu tự nhiên nào cũng đạt tiêu chuẩn hoạt chất như nhau [3].

Lợi ích của dạng chiết xuất chuẩn hóa và giới hạn dữ liệu

Những phát hiện trên cho thấy, việc kiểm soát nguồn gốc và quy trình tinh chế đóng vai trò quyết định đến độ an toàn của dược liệu ve sầu [1, 8]. Dạng chiết xuất chuẩn hóa hoặc nguyên liệu được xử lý công nghiệp loại bỏ được phần lớn cặn bùn, giảm thiểu lượng kim loại nặng nguy hại và đảm bảo nồng độ hoạt chất đồng đều [1, 8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý rằng các tài liệu khoa học hiện hành mới tập trung khảo sát kim loại nặng, dư lượng tro khoáng và các hợp chất có lợi trong một số loài ve sầu cụ thể [1, 6, 8]. Dữ liệu thực nghiệm về độc tố vi nấm cụ thể bám trên vỏ xác ve sầu tự nhiên hiện chưa được nêu rõ trong các trích đoạn nghiên cứu này. Dù vậy, bùn đất và độ ẩm cao luôn là môi trường thuận lợi để nấm mốc phát triển tự nhiên, khiến xác ve sầu thô thu lượm tự do tiềm ẩn rủi ro rất lớn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xác ve sầu

Nhiều người lầm tưởng rằng "xác ve sầu cứ rửa qua nước sôi hoặc phơi nắng là sạch vi khuẩn, tạp chất". Nghiên cứu chứng minh rằng bùn đất chứa kim loại nặng và khoáng không tan bám rất dai dẳng; việc không loại bỏ triệt để cặn bùn vẫn để lại hàm lượng tro và kim loại nặng rất cao trong thành phẩm [1].

Một quan niệm sai lầm khác là loài ve sầu nào cũng dùng làm thuốc được như nhau. Thực tế, các loài ve sầu tự nhiên khác nhau có cấu trúc và hàm lượng hoạt chất sinh học rất chênh lệch, chưa kể nguy cơ thu gom nhầm các loài chứa độc tố hoặc bị biến chất do môi trường ô nhiễm [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng bình thường tuyệt đối không nên tự ý thu gom xác ve sầu ngoài đường phố, công viên hoặc các khu đất nông nghiệp phun thuốc về sử dụng. Những người có tiền sử dị ứng với côn trùng cần hết sức cảnh giác vì nguy cơ kích ứng hoặc sốc phản vệ.

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền gan, thận mạn tính. Dữ liệu hiện có chỉ mới ghi nhận trên mẫu dược liệu thô và các thử nghiệm hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm [1, 8]. Những đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian từ xác ve sầu khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo đảm an toàn cho sức khỏe, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý thu lượm xác ve sầu rơi rụng ngoài tự nhiên để ngâm rượu, sắc nước uống hay chế biến món ăn.
  • Khi cần dùng vị thuốc này, chỉ mua tại các bệnh viện y học cổ truyền, nhà thuốc đông y uy tín có chứng nhận nguồn gốc xuất xứ và kiểm định giới hạn kim loại nặng rõ ràng.
  • Sử dụng đúng liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc đông y, không lạm dụng kéo dài.
  • Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mẩn ngứa, buồn nôn, đau bụng sau khi dùng, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.

Xác ve sầu là vị thuốc có giá trị sinh học nhưng chỉ khi được thu hoạch và tinh chế đúng quy chuẩn khoa học [1]. Người dân không nên vì chuộng mác "tự nhiên" mà tự ý thu lượm xác ve trôi nổi, tránh biến dược liệu bồi bổ thành nguồn rước kim loại nặng và chất độc hại vào người.