Nhiều người bệnh tim mạch tại Việt Nam thường duy trì thói quen dùng thêm các loại thảo mộc dân gian với hy vọng nâng cao thể trạng và hỗ trợ thông kinh mạch. Trong số đó, xích đồng nam là vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền trị viêm nhiễm hoặc điều hòa khí huyết. Tuy nhiên, khi đang phải dùng các loại thuốc tân dược chống đông máu hoặc ức chế tiểu cầu, việc tự ý uống thêm thảo dược này có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường đối với sức khỏe.
Về bản chất khoa học, hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá mức độ tương tác giữa cây xích đồng nam và các thuốc chống đông máu cụ thể. Mặc dù vậy, các bằng chứng dược lý học từ chi thực vật này cho thấy thảo dược chứa các hoạt chất có khả năng làm tan cục máu đông và ức chế tiểu cầu mạnh mẽ [1]. Việc kết hợp chúng với thuốc điều trị tim mạch tổng hợp tạo ra nguy cơ rất cao về việc cộng hưởng tác dụng làm loãng máu quá mức hoặc gây xung đột chuyển hóa tại gan [2, 3].
Cảnh giác khi dùng thảo dược cùng thuốc chống đông
Các thuốc chống huyết khối, bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc kháng tiểu cầu, đóng vai trò sống còn trong việc ngăn ngừa và điều trị các rối loạn tim mạch [2]. Dù vậy, những hoạt chất kinh điển như warfarin hay clopidogrel luôn đi kèm nguy cơ làm gia tăng chảy máu và có sự biến thiên sinh học lớn giữa các bệnh nhân [2]. Điều này phần lớn xuất phát từ con đường chuyển hóa phức tạp và nguy cơ tương tác rất rộng với thuốc khác, gen hoặc thực phẩm [2].
Theo thống kê từ cơ sở dữ liệu y học tự nhiên, có khoảng 180 loại thực phẩm bổ sung có tiềm năng tương tác với warfarin, và hơn 120 loại có thể tương tác bất lợi với aspirin, clopidogrel hoặc dipyridamole [3]. Việc bệnh nhân dùng đồng thời thảo dược và thuốc tổng hợp điều trị bệnh tim mạch hoặc mạch máu não có thể làm tăng hoặc giảm tác dụng dược lý của thuốc tân dược, để lại hậu quả từ trung bình đến nghiêm trọng [4]. Đáng lo ngại nhất là nguy cơ xuất huyết ồ ạt do tác dụng hiệp đồng ngoài ý muốn mà người bệnh thường không hề hay biết [4].
Cơ chế tác động tiềm ẩn từ chi thực vật xích đồng nam
Xích đồng nam (tên khoa học thường thuộc chi Clerodendrum) cùng các cây cùng chi mang nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý đối với hệ tuần hoàn. Dù chưa có thử nghiệm riêng biệt trên cây xích đồng nam, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu sâu trên một loài cùng chi là Clerodendrum colebrookianum [1]. Nghiên cứu này mở ra cái nhìn cụ thể về khả năng tác động của các hoạt chất chi thực vật này lên hệ thống đông máu [1].
Trong thử nghiệm năm 2019, các nhà nghiên cứu đã phân lập và đặc tính hóa một phân đoạn chống đông máu hoạt tính (AAFCC) cùng một loại enzyme protease serine làm tiêu fibrin(ogen) có khối lượng 30 kDa tên là clerofibrase từ dịch chiết lá cây [1]. Hoạt tính chống đông trong ống nghiệm của phân đoạn này cho thấy hiệu quả vượt trội hơn heparin và tương đương với warfarin lẫn nattokinase [1]. Cơ chế chống đông diễn ra thông qua việc giáng hóa các chuỗi alpha và beta của sợi huyết fibrinogen, kết hợp với một phần tác dụng ức chế ngưng tập tiểu cầu được kích thích bởi collagen và ADP [1].
Ngoài ra, thử nghiệm trên động vật (chuột nhắt trắng giống Thụy Sĩ) cũng ghi nhận phân đoạn chiết xuất từ loài thảo dược này thể hiện hoạt tính chống huyết khối, làm giảm fibrinogen và làm tan cục máu đông mà không gây độc tế bào động vật có vú [1]. Nếu các thành phần tương tự xuất hiện trong xích đồng nam, khi đi vào cơ thể người đang uống thuốc chống đông, chúng sẽ kích hoạt cơ chế cộng gộp tác dụng [2, 4]. Tình trạng này khiến máu bị loãng nghiêm trọng và mất hoàn toàn khả năng cầm máu tự nhiên.
Những phát hiện từ các nghiên cứu về tương tác thảo dược - thuốc
Để nhìn nhận một cách khách quan, việc kết hợp thảo dược nói chung với thuốc chống huyết khối luôn là vấn đề y khoa cực kỳ hóc búa. Các nghiên cứu tổng hợp đã chỉ ra nhiều khía cạnh phức tạp:
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2013 thu thập dữ liệu từ các sách giáo trình chuyên sâu, 4 nguồn tài nguyên mạng và tài liệu y sinh sơ cấp từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 [4]. Kết quả ghi nhận thuốc chống đông và kháng tiểu cầu thông thường có tương tác bất lợi rõ rệt với nhiều vị thuốc đông y đơn lẻ [4]. Các tương tác này làm thay đổi nồng độ thuốc tự do và đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân do nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát [4].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2019 dựa trên việc tìm kiếm có cấu trúc dữ liệu y khoa đã làm rõ cơ chế tương tác đa dạng của thảo dược [5]. Điển hình, cây Ban Âu (H. Perforatum) làm giảm hiệu lực của thuốc kháng tiểu cầu clopidogrel thông qua việc tăng cường hoạt tính của enzyme chuyển hóa CYP3A4 [5]. Ngược lại, bạch quả (Ginkgo) lại làm tăng hiệu quả điều trị của ticlopidine [5]. Báo cáo cũng chỉ ra nhiều vị thuốc y học cổ truyền khác có thể điều hòa trực tiếp enzyme gan họ CYP, làm thay đổi các chỉ số dược động học và thông số huyết động học của máu [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược động học hiện có cho thấy kết quả đôi khi còn trái ngược nhau, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác rủi ro trên từng người [5].
Bên cạnh đó, hiện tượng tương tác không chỉ xảy ra giữa thảo mộc với thuốc mà còn giữa chính các nhóm thuốc điều trị tim mạch với nhau. Nghiên cứu năm 2010 trên 1.223 bệnh nhân can thiệp mạch vành qua da dùng aspirin và clopidogrel cho thấy có 124 bệnh nhân (10,1%) dùng đồng thời thuốc chống đông phenprocoumon [6]. Kết quả kiểm tra độ ngưng tập tiểu cầu bằng máy phân tích Multiplate ghi nhận độ ngưng tập ở nhóm dùng thêm phenprocoumon cao hơn đáng kể so với nhóm không dùng (trung vị 308 AUmin so với 224 AUmin; p = 0,0001) [6]. Điều này chứng minh phenprocoumon làm suy giảm tác dụng chống ngưng tập tiểu cầu của clopidogrel do cạnh tranh chuyển hóa tại hệ thống cytochrome P450 ở gan [6]. Việc dùng thêm các hoạt chất thảo mộc có tính chất chuyển hóa tương tự sẽ làm rối loạn thêm mạng lưới này.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các cảnh báo an toàn được đưa ra rất mạnh mẽ, người bệnh cần hiểu đúng bản chất của các chứng cứ y học hiện có. Thử nghiệm về hoạt tính tiêu sợi huyết và kháng tiểu cầu của chi thảo mộc nêu trên mới chỉ được tiến hành trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên mô hình động vật là chuột nhắt trắng [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào được thực hiện trực tiếp trên người đối với cây xích đồng nam [1].
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong lá cây thô tươi hoặc phơi khô dùng theo cách đun sắc truyền thống thường không đồng đều. Dữ liệu y văn cũng thừa nhận rằng các nghiên cứu về tương tác thảo mộc và thuốc chống đông đôi khi còn mâu thuẫn hoặc chưa đầy đủ chi tiết [5]. Do vậy, việc kết luận xích đồng nam chắc chắn gây chảy máu ở mọi người bệnh là chưa đủ căn cứ tuyệt đối, nhưng nguy cơ tiềm ẩn là có thật và cần đề phòng nghiêm ngặt [2, 3].
Hiểu lầm tai hại: Thảo dược tự nhiên luôn lành tính
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "uống thuốc nam từ cây cỏ thì vô hại, không thể gây độc như thuốc tây". Rất nhiều bệnh nhân tự ý kết hợp các bài thuốc sắc chứa thảo dược giải độc, hoạt huyết khi đang được bác sĩ kê đơn thuốc chống huyết khối dài ngày [4].
Thực tế, các hoạt chất từ thực vật có dược tính sinh học rất mạnh mẽ. Một số loài thực vật chứa hàm lượng vitamin K cao như cỏ linh lăng có thể kháng lại tác dụng của thuốc chống đông, trong khi các loại khác lại làm tiêu sợi fibrin tương tự thuốc làm tan huyết khối tổng hợp [1, 4]. Việc xem nhẹ tác động của cây cỏ khiến người bệnh rơi vào hai trạng thái cực kỳ nguy hiểm: hoặc là vô hiệu hóa thuốc tây dẫn đến hình thành cục máu đông gây đột quỵ, hoặc là hiệp đồng tác dụng gây xuất huyết nội tạng [2, 3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bất kỳ người bệnh nào đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ đông máu đều không được tự ý sử dụng xích đồng nam hay bất kỳ chế phẩm thảo dược lạ nào. Các nhóm đối tượng nguy cơ cao bao gồm:
Người bệnh đang dùng các thuốc chống đông máu kinh điển đối kháng vitamin K như warfarin hoặc dẫn xuất coumarin [1, 5, 6]. Người bệnh điều trị sau đặt stent mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ đang uống thuốc kháng tiểu cầu như clopidogrel, aspirin, prasugrel hoặc ticagrelor [5, 6, 8]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới tác động trực tiếp lên thrombin (dabigatran) hoặc ức chế yếu tố Xa như rivaroxaban, apixaban, edoxaban [2]. Người cao tuổi, người có tiền sử loét dạ dày, suy giảm chức năng gan, thận hoặc người chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, thủ thuật nha khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Trong đời sống thường ngày, việc đảm bảo an toàn tính mạng phải luôn được đặt lên hàng đầu. Nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng nhiều bệnh nhân thường giấu hoặc không chủ động chia sẻ với bác sĩ về việc họ đang uống thêm các loại trà, nước sắc từ thuốc đông y [4]. Đây là rào cản rất lớn trong điều trị y khoa hiện đại [4].
Nếu bạn hoặc người thân đang uống thuốc điều trị tim mạch, hãy thực hiện các nguyên tắc sau:
Không tự ý hái lá, sắc uống hoặc dùng các bài thuốc cổ truyền có chứa xích đồng nam khi chưa có chỉ định của người có chuyên môn. Luôn mang theo danh sách tất cả các loại thuốc kê đơn, thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng để thông báo cho bác sĩ trong mỗi lần tái khám [4]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, xuất huyết dưới da, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu có màu đỏ, cần đến ngay bệnh viện để kiểm tra đông máu.
Y học hiện đại và thảo dược truyền thống đều có những giá trị riêng trong chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, ranh giới giữa hỗ trợ điều trị và tương tác gây hại là rất mong manh. Người bệnh tim mạch cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ thuốc tổng hợp từ bác sĩ chuyên khoa và thận trọng tối đa trước bất kỳ loại cây cỏ tự nhiên nào.
