Xông khói sa mộc đuổi muỗi: Hiệu quả xua côn trùng có an toàn cho phổi?

Tập quán đốt cành lá, gỗ thực vật để xông khói xua đuổi muỗi và côn trùng là thói quen dân dã quen thuộc tại nhiều vùng quê. Trong số các loài cây bản địa, sa mộc (tên khoa học Cunninghamia lanceolata) thường được người dân nhắc tới nhờ mùi tinh dầu đặc trưng có thể làm côn trùng tránh xa. Tuy nhiên, hành động trực tiếp hít luồng khói đốt này trong không gian sinh hoạt có thực sự vô hại đối với hệ hô hấp hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Việc đốt xông khói sa mộc để đuổi muỗi tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe hô hấp do phơi nhiễm khói đốt gỗ, trong khi các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn không ủng hộ việc hít khói này như một biện pháp bảo vệ phổi. Khói sinh ra từ quá trình đốt cháy thực vật chứa nhiều hạt bụi và hợp chất bay hơi có thể gây kích ứng đường thở, lấn át bất kỳ công dụng dân gian nào.

Bản chất của khói đốt thực vật và hệ hô hấp

Đốt cành lá thực vật giải phóng hỗn hợp phức tạp gồm khí, hơi hữu cơ và các hạt bụi lơ lửng trong không khí. Khi đốt gỗ hoặc lá tươi, quá trình cháy không hoàn toàn tạo ra lượng lớn bụi mịn và tro xỉ, dễ dàng len lỏi vào các phế nang sâu bên trong phổi.

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì khói đốt ra sẽ "lành tính" hơn hóa chất nhân tạo. Thực tế, khói từ sinh khối gỗ chứa các hạt vật chất gây kích thích niêm mạc hô hấp, làm bùng phát phản ứng ho, cay mắt hoặc co thắt phế quản. Dù tinh dầu có thể xua côn trùng, việc tạo khói mù mịt trong nhà làm gia tăng nguy cơ suy giảm chất lượng không khí nghiêm trọng.

Cơ chế tác động: Hợp chất bay hơi và bụi mịn

Cây sa mộc khi chịu tác động từ nhiệt và khói có những phản ứng sinh hóa rất đặc thù. Khi tiếp xúc với khói lửa, lá cây sa mộc giải phóng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi sinh học (BVOCs), chủ yếu bao gồm các ankan, olefin và các đồng đẳng benzen ^[1]. Mặc dù một số chất bay hơi thực vật có thể làm muỗi khó chịu, sự hiện diện của các gốc benzen và hydrocacbon khi đốt cháy lại không hề thân thiện với phế quản con người.

Bên cạnh đó, khói đốt tạo ra các hạt vật chất lơ lửng (PM). Trong tự nhiên, cấu trúc bề mặt gồ ghề của lá sa mộc sống có khả năng giữ lại hạt bụi khói ^[2]. Tuy nhiên, khi cành lá bị đốt trực tiếp, nguồn khói dày đặc này phát tán lượng bụi mịn vào không khí xung quanh, đe dọa trực tiếp đến chức năng hàng rào bảo vệ của đường hô hấp nếu hít phải.

Nghiên cứu nói gì về sa mộc và khói gỗ

Để hiểu rõ tác động thực sự, cần xem xét các dữ liệu thực nghiệm đã được công bố về loài cây này cũng như khói đốt gỗ nói chung.

Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát phản ứng của sa mộc (Cunninghamia lanceolata) dưới tác động của khói cháy rừng mô phỏng ^[1]. Kết quả cho thấy khói thúc đẩy đáng kể sự giải phóng ngắn hạn các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi sinh học (BVOCs) từ lá sa mộc so với loài đối chứng (Schima superba) (p < 0,001) ^[1]. Các nhóm chất chính được phát hiện là ankan, olefin và đồng đẳng benzen ^[1]. Cây non sa mộc bị stress khói có hàm lượng diệp lục giảm mạnh, trong khi hoạt tính enzym chống oxy hóa và hàm lượng malondialdehyde tăng theo nồng độ khói ^[1]. Nghiên cứu này cho thấy cây sống phản ứng mạnh với khói bằng cách tiết hợp chất bay hơi, chứ không chứng minh khói đốt an toàn để hít.

Ở một khía cạnh sinh thái khác, nghiên cứu năm 2022 đo lường khả năng bắt giữ hạt bụi khói của lá cây sa mộc sống khi tiếp xúc với các nồng độ khói khác nhau ^[2]. Tổng lượng hạt bụi (PM) bị giữ lại trên mỗi đơn vị diện tích lá sa mộc lần lượt là 28,25 ± 1,12; 30,52 ± 3,43 và 33,14 ± 3,00 microgam/cm² ở nồng độ khói thấp, trung bình và cao ^[2]. Hiệu quả này cao hơn nhiều so với loài Schima superba nhờ bề mặt lá sa mộc có độ thô ráp lớn hơn ^[2]. Dữ liệu này chỉ ra rằng tán lá sa mộc sống trong tự nhiên giúp lọc bụi khói khí quyển, hoàn toàn trái ngược với hành vi con người đốt lá khô để tạo khói vào nhà ^[2].

Về tác động của khói gỗ nói chung lên cộng đồng, một nghiên cứu dịch tễ năm 2010 tại Tasmania (Úc) đã so sánh tỷ lệ triệu chứng hô hấp giữa thành phố Launceston (nơi khoảng 30% hộ gia đình dùng lò sưởi củi, n = 601) và thành phố Hobart (n = 1071) ^[3]. Mô hình hồi quy logistic đa biến đã điều chỉnh theo giới tính, cơ địa dị ứng, tiền sử bệnh dị ứng và tình trạng hút thuốc ^[3]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ triệu chứng hô hấp giữa hai thành phố, ngay cả ở phân nhóm có bệnh hô hấp mạn tính từ trước hoặc người trực tiếp dùng lò sưởi củi ^[3]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh sự thiếu hụt khác biệt này có thể do các biện pháp quản lý khí thải thành công tại địa phương, hoặc tác động bị che lấp bởi khói xe và thuốc lá; các nghiên cứu dịch tễ khác trên thế giới vẫn ghi nhận mối liên hệ giữa khói gỗ ngoài môi trường và tác hại hô hấp ^[3].

Cần lưu ý một nhầm lẫn phổ biến về loài: Một nghiên cứu năm 2024 thử nghiệm chế phẩm kết hợp dịch chiết rễ đẳng sâm (Codonopsis lanceolata) và mộc qua (Chaenomeles sinensis) trên chuột bị viêm đường thở do bụi PM10 và hạt khí thải diesel (PM10D) ^[4]. Chế phẩm đường uống này ức chế các tế bào miễn dịch thâm nhiễm, giảm các cytokine gây viêm (như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-17) và cải thiện tổn thương mô học phổi chuột ^[4]. Tuy nhiên, đây là loài đẳng sâm leo (Codonopsis lanceolata), hoàn toàn khác biệt với cây gỗ sa mộc (Cunninghamia lanceolata). Rất nhiều người nhầm lẫn do tên loài tương tự nhau, dẫn đến ngộ nhận rằng khói hay lá sa mộc có thể chữa viêm phổi.

Lợi ích đuổi muỗi và giới hạn của bằng chứng

Việc đốt cành lá tạo khói cay nồng có thể xua đuổi muỗi tạm thời nhờ cơ chế làm gián đoạn khả năng định vị của côn trùng và mùi các hợp chất bay hơi ^[1]. Tuy nhiên, không có bằng chứng khoa học lâm sàng nào chứng minh khói đốt sa mộc đem lại lợi ích y học cho phổi hay hệ miễn dịch của con người.

Ngược lại, giới hạn lớn nhất của phương pháp dân gian này là đánh đổi một nguy cơ ngắn hạn (muỗi cắn) lấy một rủi ro dài hạn (hít bụi mịn và khí độc từ gỗ cháy). Các nghiên cứu khoa học hiện chỉ tập trung vào khả năng hấp thụ bụi của cây xanh hoặc đo lường tác hại môi trường, chưa từng khuyến cáo biến khói sa mộc thành liệu pháp xông phòng ngủ hay xông nhà kín.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng khói thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "khói thuốc nam, khói lá rừng không độc hại như nhang muỗi hóa chất". Bất kỳ vật chất hữu cơ nào khi cháy âm ỉ không hoàn toàn đều sinh ra khí carbon monoxide (CO), hydrocacbon và bụi mịn PM2.5, PM10.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng khả năng làm sạch không khí của cây sống với tác dụng của việc đốt cây. Cây sa mộc sống ngoài rừng có thể giữ lại bụi khói trên bề mặt lá để làm sạch khí quyển tự nhiên ^[2]. Đem cành lá đó đi châm lửa đốt trong không gian kín lại chính là hành vi phát tán ô nhiễm không khí ngược vào phổi của chính mình.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Khói đốt gỗ và thực vật là tác nhân kích thích cực kỳ nguy hiểm đối với những đối tượng có cơ địa nhạy cảm:

• Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Khói có thể kích hoạt các cơn co thắt phế quản cấp tính, gây khó thở dữ dội.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Phổi của trẻ chưa hoàn thiện và khả năng thích nghi của người già kém hơn, dễ bị viêm phế quản do kích ứng khói.
• Phụ nữ mang thai: Cần tránh xa mọi luồng khói đốt sinh khối để giảm nguy cơ ảnh hưởng do thiếu oxy cục bộ hoặc phơi nhiễm chất độc bay hơi.
• Người có tiền sử dị ứng, viêm mũi dị ứng: Dễ bị bùng phát các đợt ngứa mũi, hắt hơi liên tục và chảy nước mắt.

Cách áp dụng an toàn trong thực tế

Nếu mục đích chính là xua đuổi muỗi và côn trùng, người dân nên ưu tiên các biện pháp vật lý và kiểm soát môi trường sống thay vì đốt khói trong nhà:

• Ngủ màn, lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ và cửa ra vào.
• Dọn dẹp các dụng cụ chứa nước đọng quanh nhà để triệt tiêu nơi muỗi sinh sản lăng quăng.
• Sử dụng tinh dầu xua muỗi đã qua tinh chế và được kiểm định (như tinh dầu tràm, sả chanh) bằng máy khuếch tán hơi nước nhẹ nhàng thay vì phương pháp đốt lửa tạo khói.
• Nếu ở khu vực bắt buộc phải hun khói ngoài trời (như chuồng gia súc), người thực hiện cần đứng đầu gió, tuyệt đối không lùa khói vào phòng ngủ hay không gian kín của gia đình.

Xông khói sa mộc có thể xua muỗi theo kinh nghiệm dân gian, nhưng cái giá phải trả là luồng khói bụi mịn và hợp chất hữu cơ bay hơi đe dọa hệ hô hấp [1, 3]. Bảo vệ bản thân khỏi muỗi cần song hành với việc bảo vệ lá phổi trong lành bằng những phương pháp an toàn và khoa học.