Vì sao ăn kiêng hay thất bại, điều gì bền vững
Phần lớn người ăn kiêng tăng cân lại do phản ứng sinh học giảm sinh nhiệt cùng thói quen khó duy trì lâu dài. Duy trì bền vững cần tập trung vào hành vi cân bằng năng lượng và mục tiêu thực tế.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Sau khi giảm cân, biến đổi sinh học nào kích thích cảm giác đói khiến cơ thể dễ tăng cân lại?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Cơ thể giảm sinh nhiệt và hạ hormone leptin sau sụt cân, kích thích cảm giác đói tự nhiên.
- Mục tiêu giảm 5% đến 10% cân nặng ban đầu đã đủ mang lại hiệu quả cải thiện sức khỏe rõ rệt.
- Không có thực phẩm đơn lẻ nào đảm bảo giữ cân; cốt lõi là kiểm soát hành vi cân bằng năng lượng.
Phản ứng sinh học chống lại việc giảm cân
Nghiên cứu tổng quan cho thấy việc lấy lại gần một nửa số cân đã giảm sau một năm là hiện tượng phổ biến, phần lớn quay về cân nặng ban đầu trong ba đến năm năm. Khi lượng mỡ cơ thể sụt giảm, quá trình sinh nhiệt suy giảm dẫn đến hiện tượng kháng giảm mỡ. Nồng độ các hormone như leptin và hormone tuyến giáp hạ thấp, kích thích cảm giác đói và làm tăng nguy cơ nạp thêm năng lượng sau khi sụt cân. Đồng thời, tế bào mỡ gặp căng thẳng tế bào và thúc đẩy quá trình tích trữ mỡ trở lại. Những biến đổi sinh lý tự nhiên này khiến việc tiếp tục giữ cân bằng các chế độ kiêng khem khắc nghiệt trở nên khó khăn nếu thiếu kiểm soát hành vi. [S1]
Mục tiêu thực tế trong duy trì cân nặng
Mục tiêu ban đầu giảm từ 5% đến 10% cân nặng đã đủ mang lại hiệu quả cải thiện sức khỏe và giảm bớt nhiều biến chứng liên quan. Duy trì mức giảm này được xem là thành tựu quan trọng thay vì ép cân liên tục. Các định nghĩa chuyên môn ghi nhận duy trì cân nặng có thể là biến động dưới 3% trọng lượng cơ thể, tăng không quá 2,27 kg (5 lb) hoặc dao động trong khoảng +-2,27 kg so với cân nặng mục tiêu. Việc duy trì mức giảm cân khiêm tốn khoảng 3 kg trong hai đến ba năm giúp hạ huyết áp rõ rệt. Đặt kỳ vọng quá lớn không dựa trên khả năng duy trì thực tế dễ dẫn đến thất vọng và từ bỏ kiểm soát. [S2]
Hành vi hỗ trợ kiểm soát cân nặng
Bên cạnh cơ chế sinh học, các yếu tố hành vi và môi trường giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát cân nặng dài hạn. Thói quen ăn vô độ hoặc buông lỏng kiểm soát ăn uống là yếu tố thúc đẩy tái tăng cân. Bằng chứng ghi nhận những người duy trì cân thành công thường hạn chế thức khuya muộn, giảm lượng nước ngọt đóng chai có đường và ít dùng thức ăn nhanh hay đồ mang về. Một số mô hình như giảm chỉ số đường huyết hay dùng bữa ăn thay thế ghi nhận tác động nhất định nhưng kết quả còn tranh luận. Hiện chưa có bằng chứng xác nhận vai trò bảo đảm duy trì cân nặng của bất kỳ loại thực phẩm đơn lẻ nào. [S1]
Hệ quả chuyển hóa khi tái tăng cân
Nghiên cứu cho thấy việc giảm cân ban đầu vẫn tạo ra lợi ích chuyển hóa tồn dư nhất định dù có tăng cân lại sau đó. Tuy nhiên, mức tái tăng cân nhỏ khoảng 2% đến 6% có thể khiến các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa như huyết áp, đường huyết lúc đói và mỡ máu quay trở lại mức ban đầu trước can thiệp. Nồng độ triglyceride và cholesterol tỉ trọng thấp thường hạ xuống trong giai đoạn sụt cân nhưng sẽ quay lại mức ban đầu sau khi tái tăng cân. Do đó, việc duy trì mức cân đã giảm ổn định đóng vai trò quyết định trong việc bảo toàn các lợi ích tim mạch lâu dài. [S2]
Tách biệt giai đoạn giảm cân và duy trì
Nghiên cứu tổng quan hệ thống chỉ ra rằng kết quả giảm cân ban đầu không hoàn toàn đồng nghĩa với năng lực duy trì cân nặng về sau. Hai giai đoạn này chịu tác động bởi các yếu tố quyết định hành vi khác nhau. Mức giảm cân lớn ở giai đoạn đầu có thể tạo cảm giác thành công bề ngoài nhưng không phản ánh khả năng giữ cân mới nếu thiếu các hành vi duy trì cân bằng năng lượng. Các dữ liệu về yếu tố tâm lý, nhận thức và môi trường xã hội hiện còn hạn chế. Tuy nhiên, việc củng cố niềm tin vào năng lực bản thân để duy trì thay đổi hành vi dài hạn là yếu tố cốt lõi giúp giữ cân bền vững. [S3]