Thức ăn, caffeine và thời điểm dùng bữa ảnh hưởng giấc ngủ thế nào?
Thức ăn, caffeine và giờ ăn tác động trực tiếp nhịp sinh học và giấc ngủ. Hiệu quả phụ thuộc cơ chế chuyển hóa, thụ thể thần kinh và thời điểm nạp năng lượng.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Khoảng cách giữa bữa tối và giờ ngủ dưới bao lâu dễ làm giảm chất lượng giấc ngủ?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Caffeine đối kháng thụ thể adenosine tại não, làm giảm chất lượng ngủ và kéo dài thời gian đi vào giấc ngủ.
- Ăn tối cách giờ ngủ dưới 2 giờ hoặc nạp phần lớn calo ban đêm làm gián đoạn chuyển hóa và giảm chất lượng giấc ngủ.
- Thiếu ngủ làm tăng hormone ghrelin gây đói, giảm hormone leptin, thúc đẩy xu hướng ăn vặt và thèm tinh bột, chất béo.
Caffeine và thụ thể adenosine
Caffeine trong cà phê hoặc trà tác động trực tiếp lên giấc ngủ. Hoạt chất này làm giảm tổng thời gian ngủ, giảm chất lượng ngủ, đồng thời kéo dài thời gian đi vào giấc ngủ. Về cơ chế sinh học, caffeine có cấu trúc hóa học liên quan adenosine, chất gây buồn ngủ tự nhiên trong cơ thể. Caffeine hoạt động thông qua cơ chế đối kháng thuận nghịch các thụ thể adenosine A2AR tại não bộ. Bằng chứng hiện tại ghi nhận caffeine ngăn cản tín hiệu adenosine gây buồn ngủ. Dù vậy, các con đường sinh học phụ trợ khác có thể cùng tồn tại, đòi hỏi thêm nghiên cứu can thiệp sâu hơn. [S1]
Carbohydrate và chỉ số đường huyết
Tác động của carbohydrate lên giấc ngủ có kết quả nghiên cứu trái chiều. Một thử nghiệm nhỏ ở 12 người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh ghi nhận bữa ăn chỉ số đường huyết cao dùng 4 giờ trước khi ngủ giúp giảm 48.6% độ trễ khởi phát giấc ngủ so với bữa ăn chỉ số thấp. Trái lại, nghiên cứu theo dõi lớn trên phụ nữ sau mãn kinh cho thấy chế độ ăn chỉ số đường huyết cao, nhiều đường bổ sung, tinh bột và ngũ cốc tinh chế làm tăng nguy cơ mất ngủ trong 3 năm. Bằng chứng quan sát hiện tại còn nhiều mâu thuẫn và giới hạn cỡ mẫu. [S1]
Melatonin và phản ứng viêm
Melatonin là chất gây buồn ngủ tự nhiên, truyền tín hiệu chu kỳ sáng tối cho cơ thể theo nhịp sinh học 24 giờ. Về mặt phân tử, melatonin kích hoạt hai thụ thể bắt cặp protein G là MT1 và MT2 nhằm điều hòa quá trình khởi phát giấc ngủ. Do đó thực phẩm chứa melatonin có thể tác động trực tiếp đến giấc ngủ. Dinh dưỡng cũng ảnh hưởng viêm mạn tính qua nồng độ cytokine tuần hoàn như CRP và interleukin 6, yếu tố liên quan đến chứng mất ngủ. Tuy nhiên, cơ chế tác động của viêm lên chất lượng giấc ngủ vẫn phức tạp, cần thêm nghiên cứu kiểm chứng. [S1]
Chrono-nutrition và thời điểm bữa tối
Chrono-nutrition nghiên cứu tác động của thời điểm ăn uống lên đồng hồ sinh học. Ăn uống sai khung giờ sinh học làm giảm hiệu quả tiêu hóa, chuyển hóa, gây gián đoạn giấc ngủ. Khoảng cách giữa bữa tối và giờ ngủ dưới 2 giờ dẫn đến chất lượng giấc ngủ kém. Nghiên cứu chỉ ra thời gian ăn ảnh hưởng hệ vi sinh đường ruột. Ở người làm việc ca đêm, tiêu thụ phần lớn calo vào ban đêm liên quan mất cân bằng nhịp sinh học và ngủ kém. Ăn uống thất thường còn làm tăng nguy cơ béo phì cùng hội chứng chuyển hóa so với ăn uống điều độ theo giờ giấc. [S2]
Quan hệ hai chiều giữa thiếu ngủ và béo phì
Giấc ngủ ngắn và béo phì có mối quan hệ hai chiều mật thiết. Người ngủ dưới 7 giờ mỗi đêm thường lựa chọn dinh dưỡng kém, nạp nhiều calo hơn, ăn ít đạm và chất xơ. Tình trạng thiếu ngủ kích thích hành vi ăn vặt, thèm thực phẩm chỉ số đường huyết cao chứa nhiều tinh bột vào buổi chiều và tối, đồng thời ưu tiên chọn chất béo. Về mặt nội tiết, thiếu ngủ làm tăng ghrelin gây đói và giảm leptin tạo cảm giác no. Chế độ ăn hiện đại nhiều calo nghèo vi chất cũng là yếu tố góp phần làm gia tăng rối loạn giấc ngủ diện rộng. [S2]
Thói quen ăn uống ca đêm và giới hạn nghiên cứu
Tổng quan 19 nghiên cứu giai đoạn 2000 đến 2017 ở điều dưỡng làm ca đêm cho thấy sự thay đổi tiêu cực về dinh dưỡng. Ca đêm liên quan nhất quán với việc tăng tiêu thụ cà phê chứa caffeine, giảm tiêu thụ rượu, giảm ăn rau và trái cây. Điều dưỡng ca đêm có xu hướng ăn vặt thường xuyên hơn, ăn bữa cuối muộn, ăn đêm, bữa ăn thất thường và chất lượng ăn uống giảm sút. Tuy nhiên, bằng chứng tồn tại giới hạn phương pháp luận lớn: số lượng nghiên cứu còn ít, dùng bảng câu hỏi tự điền, cỡ mẫu chênh lệch và hiếm khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu. [S3]