Ăn "cầu vồng" thực vật: vì sao nên đa dạng màu sắc?
Ăn thực vật mang nhiều định nghĩa khác nhau từ bán ăn chay đến thuần chay. Đa dạng hóa thực phẩm cần tập trung chất lượng vi chất thay vì chỉ tăng số lượng món chế biến sẵn.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Ăn càng nhiều loại thực phẩm trong bữa có chắc chắn giúp giảm cân?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Tăng độ đa dạng món ăn chưa được chứng minh là cách giảm cân hiệu quả do dễ kèm đồ chế biến sẵn.
- Cắt bỏ hoàn toàn đạm động vật có nguy cơ thiếu các vi chất như canxi, magie và kẽm.
- Chất lượng dinh dưỡng quan trọng hơn tên gọi hình thức của chế độ ăn thực vật.
Định nghĩa chế độ ăn thực vật chưa đồng nhất
Khái niệm chế độ ăn thực vật hiện chưa có sự thống nhất chung trong giới khoa học. Một nghiên cứu tổng quan chỉ ra 50% thử nghiệm lâm sàng định nghĩa ăn thực vật là thuần chay, loại bỏ hoàn toàn mọi sản phẩm động vật. Khoảng 33% can thiệp cho phép dùng sữa và 20% nhấn mạnh mô hình bán ăn chay. Một số định nghĩa coi ăn thực vật là tối đa hóa thực vật giàu dinh dưỡng, hạn chế đồ chế biến và đồ động vật. Một số chuyên gia khác lại chấp nhận cá, gia cầm hoặc sữa chua. Sự thiếu nhất quán này dễ gây nhầm lẫn cho người áp dụng. Cần mô tả chi tiết thực phẩm thay vì chỉ dùng tên gọi chung. [S2]
Đa dạng thực phẩm và nguy cơ dư thừa năng lượng
Khuyến nghị ăn đa dạng xuất hiện từ đầu thế kỷ 20 nhằm giảm thiếu hụt dưỡng chất. Tuy nhiên, bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát ở người trưởng thành cho thấy độ đa dạng cao hơn thường đi kèm chế độ ăn kém tối ưu. Cụ thể, người ăn đa dạng có xu hướng nạp nhiều thực phẩm chế biến, ngũ cốc tinh chế và nước ngọt có đường, đồng thời ăn ít cá và rau quả. Tình trạng này dẫn tới dư thừa năng lượng và tăng nguy cơ béo phì. Hiện dữ liệu khoa học chưa ủng hộ việc tăng độ đa dạng là chiến lược hiệu quả để giảm cân. Cần tập trung vào mô hình ăn thực vật giàu dinh dưỡng và hạn chế thịt đỏ. [S1]
Cách thức đo lường sự đa dạng trong khẩu phần
Giới nghiên cứu chưa đạt được đồng thuận về cách đo lường tính đa dạng của chế độ ăn. Phương pháp tính điểm đếm truyền thống ghi nhận số lượng món hoặc nhóm thực phẩm tiêu thụ trong khoảng 1 đến 15 ngày qua lời kể. Điểm đếm này không phản ánh sự khác biệt về hàm lượng dinh dưỡng hay tỷ lệ phân bổ năng lượng. Do đó, các nhà khoa học đưa thêm thước đo độ đồng đều, ví dụ như chỉ số Berry-Simpson, để đánh giá tỷ trọng năng lượng rải đều hay tập trung vào vài món. [S1]
Nguy cơ thiếu hụt vi chất khi cắt bỏ đạm động vật
Nguyên tắc ăn đa dạng áp dụng cho cả giữa các nhóm và nội bộ từng nhóm thực phẩm. Khi thay thế đạm động vật bằng thực phẩm thực vật vì lý do môi trường, chất lượng tổng thể của khẩu phần có thể thay đổi. Nghiên cứu mô hình dinh dưỡng tại Australia ghi nhận các chế độ ăn phát thải thấp không chứa thịt động vật có tỷ lệ đạt nhu cầu ước tính trung bình EAR thấp nhất. Sản phẩm thay thế từ thực vật có thể giảm phát thải nhưng không tương đương dinh dưỡng với thịt truyền thống. Người dùng thực phẩm thay thế có nguy cơ thiếu hụt các vi chất thiết yếu như canxi, magie và kẽm nếu không được theo dõi cẩn thận. [S3]
Đa dạng nguồn đạm để đảm bảo đủ chất
Dữ liệu nghiên cứu tại Australia cho thấy chế độ ăn chất lượng cao và phát thải thấp vẫn có thể chứa từ ba lựa chọn thực phẩm khác nhau trong nhóm thịt tươi và đạm thay thế. Nhóm này bao gồm cả sản phẩm từ động vật nhai lại. Tăng mức độ đa dạng trong nhóm đạm giúp cải thiện độ đầy đủ dinh dưỡng của khẩu phần hơn so với ăn đơn điệu. Tuy vậy, nghiên cứu này dựa trên dữ liệu tiêu thụ ước tính trong một ngày của dân số Australia và giá trị tham chiếu nội địa. Dữ liệu này có giới hạn vì không phản ánh chế độ ăn lặp lại dài hạn, đồng thời khó áp dụng nguyên vẹn sang các khu vực địa lý khác. [S3]
Lựa chọn thực phẩm thực vật phù hợp thực tế
WHO xem đa dạng là đưa vào khẩu phần nhiều loại thực phẩm bổ dưỡng trong và giữa các nhóm. Cách phối hợp phù hợp thay đổi theo tuổi, bối cảnh văn hóa, thực phẩm sẵn có và tập quán ăn uống. Với mô hình thiên thực vật, có thể phối hợp đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, rau và quả theo điều kiện thực tế; nên chú ý chất lượng và độ đầy đủ dinh dưỡng thay vì chỉ dựa vào tên gọi của chế độ ăn. [S4]