Đọc bằng chứng về dược liệu: mạnh, yếu hay chưa kết luận
Nghiên cứu khoa học về nhiều loại dược liệu hiện ở mức chưa kết luận, hạn chế hoặc mâu thuẫn. Chưa có đủ bằng chứng vững chắc chứng minh dược liệu chữa khỏi các bệnh lý mạn tính.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Uống bạch quả có giúp người cao tuổi phòng ngừa sa sút trí tuệ không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Bạch quả không giúp phòng ngừa sa sút trí tuệ và có thể gây tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông.
- Bằng chứng dùng quế và cây kế sữa cho bệnh tiểu đường hay bệnh gan hiện chỉ ở mức sơ bộ hoặc mâu thuẫn.
- Sản phẩm thảo dược thương mại có thể không đồng đều hoạt tính, sai lệch hàm lượng hoặc nhiễm nấm mốc và thuốc trừ sâu.
Bằng chứng chưa thể kết luận là gì?
Bằng chứng chưa thể kết luận nghĩa là dữ liệu hiện tại không đủ sức thuyết phục để khẳng định tác dụng y học. Ví dụ điển hình là bạch quả (Ginkgo biloba). Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH) tóm tắt rằng không có bằng chứng kết luận nào cho thấy bạch quả có ích cho bất kỳ tình trạng sức khỏe nào. Dù thường được quảng bá cho não bộ, các nghiên cứu trên người khỏe mạnh phần lớn có chất lượng thấp. Nghiên cứu GEM do NCCIH và Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ tài trợ trên hơn 3.000 người từ 75 tuổi trở lên theo dõi trong thời gian trung vị 6 năm cho thấy dùng bạch quả không làm giảm nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer so với giả dược. [S1]
Bằng chứng sơ bộ và dữ liệu chưa rõ ràng
Bằng chứng sơ bộ chỉ là tín hiệu bước đầu từ thử nghiệm quy mô nhỏ, chưa đủ cơ sở để khuyến nghị điều trị. Đối với quế, NCCIH nêu rõ nghiên cứu không ủng hộ rõ ràng việc dùng quế cho bất kỳ tình trạng sức khỏe nào. Chưa rõ việc bổ sung quế có thực sự hữu ích cho bệnh tiểu đường hoặc giảm cân hay không. Dù nghiên cứu sơ bộ chỉ ra thuốc xịt mũi chứa chiết xuất quế Ceylon có thể cải thiện triệu chứng viêm mũi dị ứng, kết quả này bắt buộc phải có thêm bằng chứng đáng tin cậy hơn xác nhận. Người tiêu dùng không nên vội vã tin vào những lời quảng cáo khi nghiên cứu mới dừng ở mức sơ bộ. [S2]
Khi các nghiên cứu lâm sàng đưa kết quả mâu thuẫn
Một mức độ bằng chứng thường gặp khác là sự mâu thuẫn giữa các thử nghiệm lâm sàng. Với cây kế sữa, các nghiên cứu đối với bệnh gan như viêm gan B, C hay gan nhiễm mỡ còn mâu thuẫn hoặc quá hạn chế để đưa ra kết luận. Thậm chí, hai nghiên cứu do NCCIH tài trợ về viêm gan C và viêm gan nhiễm mỡ không do rượu đều không cho thấy lợi ích từ việc bổ sung chiết xuất silymarin. Một số ít nghiên cứu ở Trung Đông cho thấy chiết xuất này có thể giúp kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường típ 2, nhưng chưa rõ kết quả tương tự có xuất hiện ở các khu vực khác trên thế giới hay không. [S3]
Hiệu quả ghi nhận ở mức độ khiêm tốn
Đọc bằng chứng cần phân biệt giữa việc hỗ trợ nhẹ và điều trị dứt điểm. Thảo dược echinacea cho thấy việc sử dụng có thể làm giảm nhẹ nguy cơ bị cảm lạnh. Dù vậy, NCCIH cho biết vẫn chưa rõ liệu thảo dược này có thể rút ngắn thời gian bị cảm lạnh hay không. Dữ liệu về việc giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp ở trẻ em cũng chưa đủ bằng chứng ủng hộ một mối liên hệ rõ ràng. Ngoài ra, nghiên cứu do NCCIH tài trợ phát hiện hoạt tính của echinacea còn bị chi phối bởi điều kiện đất trồng và hệ vi khuẩn của cây, khiến dược tính giữa các sản phẩm không đồng đều. [S4]
Giới hạn bằng chứng từ chất lượng thực tế của sản phẩm
Khoảng cách giữa thử nghiệm khoa học và chế phẩm thực tế là một giới hạn lớn của bằng chứng dược liệu. NCCIH nêu lo ngại về chất lượng hóa học và vi sinh kém của các thực phẩm bổ sung cây kế sữa bán trên thị trường. Một số sản phẩm bị phát hiện chứa hàm lượng silymarin khác biệt đáng kể so với nhãn mác. Nguy hiểm hơn, một số chế phẩm còn bị nhiễm thuốc trừ sâu, vi sinh vật hoặc độc tố nấm mốc. Sự thiếu chuẩn hóa về thành phần hóa học khiến kết quả nghiên cứu lý thuyết khó phản ánh chính xác tác động của sản phẩm thương mại đối với người sử dụng. [S3]
Ai cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng?
Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị đều phải hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thảo dược để tránh tương tác bất lợi. Chiết xuất bạch quả có thể làm tăng nguy cơ chảy máu ở người đang dùng thuốc chống đông máu như warfarin. Phụ nữ mang thai cũng là nhóm đối tượng đặc biệt cần tránh tự ý sử dụng, vì bạch quả có thể gây chuyển dạ sớm hoặc làm chảy máu nhiều hơn trong khi sinh. Do dữ liệu an toàn khi cho con bú còn rất ít, nhân viên y tế là nguồn tư vấn cần thiết trước khi quyết định bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào. [S1]