Suy giáp: mệt mỏi, tăng cân và khi nào cần xét nghiệm
Suy giáp xảy ra khi tuyến giáp không sản xuất đủ hormone cho nhu cầu của cơ thể, làm chậm các hoạt động chuyển hóa. Triệu chứng thường gặp gồm mệt mỏi, tăng cân, sợ lạnh và khô da, nhưng các dấu hiệu này rất phổ biến ở nhiều bệnh lý khác nhau. Bác sĩ xác định bệnh thông qua xét nghiệm máu và người bệnh nên kiểm tra khi có mệt mỏi kéo dài, khó thụ thai hoặc có cholesterol máu cao.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thấy cơ thể mệt mỏi kéo dài kèm tăng cân, bạn nên làm gì?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Mệt mỏi và tăng cân không khẳng định suy giáp, cần xét nghiệm máu để chẩn đoán chính xác.
- Hashimoto là nguyên nhân phổ biến nhất gây suy giáp; phụ nữ và người trên 60 tuổi có nguy cơ cao hơn.
- Không tự ý ăn nhiều tảo bẹ hoặc bổ sung iod vì lượng iod quá lớn có thể làm bệnh nặng thêm.
Suy giáp là gì
Tuyến giáp là một tuyến nhỏ có hình bướm nằm ở phía trước cổ. Cơ quan này tạo ra các hormone tuyến giáp có vai trò kiểm soát cách cơ thể sử dụng năng lượng. Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh Thận Hoa Kỳ NIDDK, hormone tuyến giáp ảnh hưởng tới hầu hết mọi cơ quan, bao gồm cả nhịp đập của tim. Suy giáp là tình trạng tuyến giáp hoạt động kém, không sản xuất đủ lượng hormone cần thiết. Khi thiếu hụt các hormone này, nhiều chức năng trong cơ thể sẽ bị chậm lại. Tại Hoa Kỳ, gần 5 trên 100 người từ 12 tuổi trở lên mắc suy giáp, dù phần lớn các trường hợp ở mức độ nhẹ hoặc ít biểu hiện rõ. Bệnh phát triển âm thầm, khiến người bệnh khó nhận biết trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. [S1]
Mệt mỏi và tăng cân có phải luôn do tuyến giáp
Khi chức năng chuyển hóa suy giảm, cơ thể tiêu hao năng lượng chậm hơn bình thường. Điều này dẫn đến cảm giác kiệt sức kéo dài và tăng cân không rõ nguyên nhân. Tuy nhiên, Viện NIDDK Hoa Kỳ lưu ý rằng mệt mỏi và tăng cân là những hiện tượng rất phổ biến trong cuộc sống. Các triệu chứng này không đồng nghĩa với việc bạn chắc chắn có vấn đề ở tuyến giáp. Người làm việc căng thẳng, thiếu ngủ hoặc ăn uống thất thường cũng có thể gặp các dấu hiệu tương tự. Ngoài ra, suy giáp còn có thể đi kèm triệu chứng sợ lạnh, đau khớp, đau cơ, da khô, tóc khô xơ và thưa dần, nhịp tim chậm hoặc trầm cảm. Do triệu chứng trùng lặp với nhiều bệnh khác, bác sĩ không thể chỉ dựa vào dấu hiệu bên ngoài để chẩn đoán. [S1]
Nguyên nhân và cơ chế gây suy giáp
Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến suy giáp là bệnh Hashimoto, một rối loạn tự miễn khiến hệ miễn dịch tấn công nhầm vào mô tuyến giáp. Khi bị viêm, tuyến giáp mất dần khả năng sản xuất hormone. Một nguyên nhân khác là viêm tuyến giáp, khiến lượng hormone dự trữ rò rỉ ồ ạt vào máu gây nhiễm độc giáp tạm thời kéo dài nhiều tháng, sau đó tuyến giáp cạn kiệt và suy giảm vĩnh viễn. Ngoài ra, việc phẫu thuật cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ tuyến giáp, hay điều trị bằng iod phóng xạ cho bệnh cường giáp, cũng làm suy giảm mô giáp. Trẻ sơ sinh có thể mắc suy giáp bẩm sinh nếu tuyến giáp phát triển không hoàn thiện. Một số loại thuốc điều trị bệnh tim, rối loạn lưỡng cực hoặc ung thư cũng có thể làm gián đoạn quá trình tạo hormone. [S1]
Ai có nguy cơ cao mắc bệnh
Phụ nữ có nguy cơ mắc suy giáp cao hơn nhiều so với nam giới. Bệnh cũng xuất hiện phổ biến hơn ở những người trên 60 tuổi. Những người từng có tiền sử bệnh tuyến giáp như bướu cổ, người từng phẫu thuật tuyến giáp hoặc xạ trị vùng cổ và ngực có nguy cơ cao hơn rõ rệt. Tiền sử gia đình có người mắc bệnh tuyến giáp hoặc phụ nữ mang thai trong vòng 6 tháng qua cũng nằm trong nhóm nguy cơ. Các hội chứng di truyền như hội chứng Turner ở nữ giới cũng làm tăng khả năng mắc bệnh. Bên cạnh đó, người mắc các bệnh tự miễn khác như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ, đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2, bệnh Celiac hay thiếu máu ác tính do thiếu vitamin B12 cũng dễ bị suy giáp hơn. [S1]
Thực hành dinh dưỡng trong đời sống gia đình
Tuyến giáp cần iod để sản xuất hormone, nhưng việc bổ sung chất này cần hết sức thận trọng. Trong bữa cơm gia đình Việt Nam, người nội trợ đôi khi mua các loại rong biển như tảo bẹ để nấu canh giải nhiệt hoặc dùng các viên uống bổ sung. Theo Viện NIDDK Hoa Kỳ, người mắc bệnh Hashimoto hoặc bệnh tuyến giáp tự miễn rất nhạy cảm với tác hại của iod. Ăn thực phẩm chứa lượng iod quá lớn như tảo bẹ, tảo dulse hoặc dùng thực phẩm bổ sung iod có thể gây ra hoặc làm bệnh suy giáp nặng thêm. Một số loại siro ho cũng có thể chứa iod. Do đó, người bệnh không nên tùy tiện tăng cường rong biển hay uống thuốc bổ chứa iod khi chưa có hướng dẫn y tế rõ ràng từ nhân viên chăm sóc sức khỏe. [S1]
Khi nào cần đi xét nghiệm tuyến giáp
Bác sĩ không thể chẩn đoán suy giáp nếu chỉ dựa vào cảm nhận mệt mỏi hay thể trạng tăng cân của người bệnh. Việc chẩn đoán bắt buộc phải thông qua xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ hormone và các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh. Bạn nên đi khám và làm xét nghiệm nếu gặp tình trạng cholesterol trong máu cao, vì suy giáp là một yếu tố góp phần gây tăng cholesterol. Phụ nữ gặp khó khăn khi thụ thai hoặc có chu kỳ kinh nguyệt ra nhiều, không đều cũng thường được chỉ định xét nghiệm kiểm tra tuyến giáp. Trẻ sơ sinh cũng cần được sàng lọc sớm để ngăn ngừa nguy cơ khuyết tật trí tuệ và chậm phát triển chiều cao. Thăm khám sớm giúp phát hiện bệnh trước khi xuất hiện biến chứng nguy hiểm. [S1]
Nguyên tắc theo dõi và dùng thuốc
Suy giáp được điều trị bằng cách bổ sung hormone thay thế mà cơ thể không còn tự sản xuất đủ. Thuốc levothyroxine có cấu trúc tương tự hormone tự nhiên của tuyến giáp, thường ở dạng viên nén, dung dịch hoặc viên nang mềm. Bác sĩ thường khuyên uống thuốc vào buổi sáng trước bữa ăn. Sau khi bắt đầu dùng thuốc khoảng 6 đến 8 tuần, người bệnh sẽ được làm xét nghiệm máu để bác sĩ điều chỉnh liều lượng nếu cần. Mỗi lần chỉnh liều đều cần xét nghiệm lại. Khi đạt được liều ổn định, việc xét nghiệm máu thường được lặp lại sau 6 tháng và sau đó là mỗi năm một lần. Dùng quá liều hormone tuyến giáp có thể dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng như rung nhĩ hoặc loãng xương. [S1]
Giới hạn bằng chứng và nghiên cứu lâm sàng
Y học hiện nay vẫn đang tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về cơ chế tiến triển của suy giáp. Các thử nghiệm lâm sàng do Viện NIDDK Hoa Kỳ thực hiện và hỗ trợ đang nghiên cứu các khía cạnh về di truyền, biểu hiện lâm sàng và cách bệnh diễn tiến theo thời gian. Các nhà khoa học cũng đang thử nghiệm để đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của thuốc levothyroxine đối với nhóm bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính. Mặc dù các thử nghiệm này mở ra hướng điều trị mới, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ không trực tiếp đánh giá hay bảo đảm tính an toàn của tất cả các nghiên cứu bên ngoài. Người bệnh chỉ nên tham gia nghiên cứu sau khi đã thảo luận kỹ lưỡng với nhân viên y tế phụ trách. [S1]