3 đối tượng không nên dùng nước sắc cây mua tại nhà

Thói quen dùng nước sắc thảo mộc và nỗi lo an toàn

Nhiều gia đình ở nước ta vẫn giữ thói quen hái các loại lá, thân cây mọc hoang quanh nhà về phơi khô rồi đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Trong số các loài cây quen thuộc ở vùng đồi núi và trung du, cây mua (tên khoa học phổ biến là Melastoma malabathricum) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc dân gian lành tính. Nhiều người tự ý thu hái, sắc uống đậm đặc mà không tham khảo bất kỳ ý kiến chuyên môn nào từ thầy thuốc hay bác sĩ.

Liệu việc tự ý sắc nước cây mua tại nhà có thực sự an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người? Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù là thảo dược tự nhiên, nước sắc cây mua tuyệt đối không nên tự ý dùng cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người suy giảm chức năng gan do hoàn toàn thiếu dữ liệu kiểm chứng an toàn lâm sàng trên người.

Việc ngộ nhận rằng cây cỏ tự nhiên thì không gây hại là một sai lầm phổ biến có thể dẫn tới những biến chứng sức khỏe đáng tiếc. Đối với những cơ thể nhạy cảm, bất kỳ hoạt chất sinh học lạ nào khi đưa vào cơ thể cũng cần được chuyển hóa, kiểm soát liều lượng và đánh giá cặn kẽ về độc tính.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây mua?

Cây mua (Melastoma malabathricum) là loài thực vật thuộc họ Melastomataceae, rất phổ biến tại khu vực châu Á và các vùng nhiệt đới ^[1], ^[2]. Nghiên cứu di truyền học công bố năm 2019 cho thấy Melastoma malabathricum là loài phân bố rộng nhất trong chi này và có khả năng lai tự nhiên với các loài cùng chi khác ^[2]. Về mặt quang hóa, phần thịt quả của cây mua cũng được phát hiện chứa hàm lượng sắc tố anthocyanin khoảng 8,43 mg/L trong một nghiên cứu công bố năm 2014 ^[3].

Về tác dụng sinh học trên mô hình sinh vật, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol từ lá cây mua (Melastoma malabathricum) trên chuột cống trắng bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin (STZ, liều 55 mg/kg) ^[4]. Nghiên cứu này chia chuột thành nhiều nhóm: nhóm đối chứng bình thường, nhóm bệnh chứng, các nhóm uống dịch chiết lá mua ở các mức liều lần lượt là 100 mg/kg, 250 mg/kg, 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày bằng đường uống, và một nhóm đối chứng dùng thuốc glibenclamide (10 mg/kg) ^[4].

Nghiên cứu trên ghi nhận thử nghiệm độc tính cấp của dịch chiết lá mua không cho thấy độc tính cấp tính lên đến mức liều 2000 mg/kg ở chuột ^[4]. Sau 28 ngày theo dõi, việc cho chuột uống các liều chiết xuất lá mua đã làm giảm nồng độ đường huyết, giảm hemoglobin glycated, giảm glucose-6-phosphatase, giảm fructose-1-6-biphosphate, đồng thời làm tăng nồng độ insulin huyết tương và hexokinase ^[4]. Chiết xuất này cũng giúp giảm malondialdehyde ở gan, tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa gồm superoxide dismutase, catalase và glutathione peroxidase, làm tăng khả năng sử dụng glucose trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, phục hồi thể trọng chuột và ghi nhận hiệu quả tái tạo trên mô học của gan, thận, tim ^[4].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là toàn bộ thử nghiệm chỉ được thực hiện trên động vật (chuột cống đái tháo đường thực nghiệm) trong thời gian 28 ngày với chiết xuất methanol chuẩn hóa của lá cây ^[4]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được công bố trên cơ thể người khỏe mạnh, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc người bị bệnh gan. Hơn nữa, việc sắc nước thô tại nhà bằng nước nóng không đồng nhất với quy trình chiết xuất dung môi methanol được định lượng kỹ càng trong phòng thí nghiệm ^[4].

Đặc tính tích lũy kim loại của cây mua trong tự nhiên

Một yếu tố sinh học vô cùng quan trọng của cây mua cần được lưu ý đến từ môi trường sống tự nhiên của nó. Nghiên cứu thực vật học công bố năm 2006 về sự tương tác giữa nhôm (Al) và sắt (Fe) đã chỉ ra rằng Melastoma malabathricum là loài chiếm ưu thế trên các vùng đất phèn chua (acid sulphate soils) ^[1].

Khi được trồng thủy canh trong dung dịch dinh dưỡng với các nồng độ nhôm và sắt khác nhau, cây mua nhạy cảm với nồng độ sắt từ 40 đến 100 micromol ^[1]. Tuy nhiên, việc bổ sung 500 micromol nhôm đã giúp cây cải thiện hoàn toàn tình trạng ngộ độc sắt, làm giảm tích tụ sắt độc hại trong rễ và chồi, qua đó thúc đẩy cây tăng trưởng mạnh ^[1]. Các nhà khoa học kết luận rằng nhôm gần như là một yếu tố thiết yếu cho sự phát triển của loài cây mua này khi sống ở các vùng đất phèn ^[1].

Đặc tính sinh lý tích lũy khoáng chất và phụ thuộc vào nhôm của cây mua trong tự nhiên cho thấy nguồn dược liệu mọc hoang dã có thể hấp thụ và chứa các hàm lượng kim loại khác nhau tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng nơi thu hái ^[1]. Việc tự ý thu hái cây mua mọc tự nhiên ở các vùng đất chua, đất đồi dốc để đun nước sắc uống tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường về nồng độ khoáng chất và tạp chất đi vào cơ thể người dùng.

3 nhóm đối tượng không nên tự ý dùng nước sắc cây mua

Từ thực tế thiếu hụt bằng chứng lâm sàng và các nguy cơ chuyển hóa, 3 nhóm đối tượng dưới đây cần tránh tự sắc nước cây mua uống tại nhà:

Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của cây mua đối với phụ nữ mang thai và thai nhi. Nghiên cứu trên động vật chỉ đánh giá chuột đái tháo đường trong 28 ngày chứ không nghiên cứu trên chuột mang thai hay đánh giá tác động lên bào thai ^[4]. Trong y học, các hoạt chất chưa rõ độc tính thai kỳ luôn được cảnh báo không sử dụng bừa bãi. Việc tự ý uống nước thảo mộc đậm đặc có thể tác động khó lường lên tử cung hoặc sự phát triển của thai nhi.

Thứ hai là trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện các hệ cơ quan, đặc biệt là hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan và khả năng lọc thải ở thận. Các thử nghiệm dịch chiết cây mua hiện chỉ có trên động vật trưởng thành với liều lượng tính theo cân nặng nghiêm ngặt ^[4]. Trẻ em hoàn toàn không phải là "người lớn thu nhỏ". Việc cho trẻ uống nước sắc cây mua đun nấu tùy tiện tại nhà có nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa, quá tải gan thận hoặc ngộ độc liều lượng.

Thứ ba là người đang bị suy giảm chức năng gan, suy gan. Dù nghiên cứu năm 2013 ghi nhận dịch chiết methanol của lá mua hỗ trợ chống oxy hóa và cải thiện mô học gan ở chuột cống bị đái tháo đường do STZ ^[4], đây hoàn toàn không phải là bằng chứng cho thấy cây mua có thể chữa lành hay an toàn trên gan người bị suy thoái bệnh lý. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm khử độc và chuyển hóa mọi chất đưa vào. Khi gan đã suy yếu, việc dung nạp nước sắc thảo dược không rõ nồng độ, lẫn tạp chất tự nhiên từ đất đồi chua ^[1] có thể tăng gánh nặng chuyển hóa, khiến tế bào gan tổn thương trầm trọng hơn.

Những hiểu lầm tai hại về việc đun nước thảo mộc hoang dã

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên quanh nhà là lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều người cho rằng cây mua mọc hoang ở đồi thì sạch sẽ, an toàn, hái lá hay rễ về đun nước uống hàng ngày thay nước lọc sẽ giúp mát gan, giải độc, hạ đường huyết mà không có tác dụng phụ.

Thực tế, cây cỏ trong tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa sinh khác nhau. Khi chưa được phân tách và nghiên cứu lâm sàng trên người, việc đun sắc thô sơ ở nhiệt độ cao có thể tạo ra các dung dịch đậm đặc hoạt chất khó kiểm soát. Hơn nữa, việc tự chẩn đoán bệnh rồi tự điều trị bằng nước sắc cây mua có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng của các bệnh lý nguy hiểm.

Cần nhấn mạnh rằng, các kết quả hạ đường huyết hay chống oxy hóa của lá cây mua mới chỉ được ghi nhận ở chuột thí nghiệm bằng dung môi methanol và theo dõi ngắn hạn trong 28 ngày ^[4]. Người bệnh đái tháo đường hay bệnh gan tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để chuyển sang uống nước cây mua, bởi việc này có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn hoặc người thân muốn sử dụng thảo dược để tăng cường sức khỏe, việc tuân thủ các nguyên tắc thận trọng là ưu tiên hàng đầu. Tuyệt đối không tự ý hái cây mua mọc hoang dã về phơi khô, sắc uống tùy tiện tại nhà khi chưa có ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hay chuyên gia y tế có chuyên môn.

Chỉ nên sử dụng các loại dược liệu đã được kiểm nghiệm, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cơ quan y tế cấp phép. Đối với những người bình thường, nếu có ý định sử dụng thử bất kỳ loại nước lá dân gian nào, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Khi chế biến, cần rửa thật sạch để loại bỏ bụi bẩn, đất cát bám ngoài thân lá.

Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như mẩn ngứa, buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, vàng da hoặc mệt mỏi sau khi uống nước lá, cần dừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám. Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính, nguyên tắc bất di bất dịch là phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào vào cơ thể.

Nước sắc cây mua có thể là một đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong dược liệu học tương lai, nhưng những bằng chứng hiện tại mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật ^[4]. Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, khoa học và tránh xa các lời đồn thổi truyền miệng thiếu căn cứ.