Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang dã quanh bờ ao, ruộng nước để phơi khô làm trà thanh nhiệt mỗi ngày. Trong số đó, cỏ chửa (còn gọi là lúa nổi, tên khoa học Hygroryza aristata) thường được truyền miệng là thức uống mát gan, lợi tiểu lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này như một thói quen hằng ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Nếu bạn thuộc nhóm người có tỳ vị hư hàn, mắc bệnh lý suy giảm chức năng thận hoặc đang điều trị bằng thuốc huyết áp, cỏ chửa hoàn toàn không phải là lựa chọn an toàn. Việc dùng sai đối tượng và sai liều lượng có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa kéo dài, gây quá tải cho hệ bài tiết hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị nền.
Cỏ chửa là loài cây gì dưới góc nhìn thực vật học?
Cỏ chửa (Hygroryza aristata) là loài thực vật thủy sinh thân thảo nổi trên mặt nước, phân bố phổ biến ở khu vực Đông Nam Á [1]. Về mặt phân loại sinh học, loài này thuộc tông Oryzeae, họ Hòa thảo (Poaceae), có họ hàng di truyền rất gần gũi với cây lúa trồng thông thường [1]. Một phân tích phát sinh loài năm 2012 dựa trên trình tự đoạn gen lục lạp ndhF và vùng nối atpB-rbcL chỉ ra rằng Hygroryza aristata là nhánh chị em với loài cỏ thủy sinh Chikusichloa aquatica [2]. Phân tích di truyền tiến hóa dựa trên chỉ thị ndhF cũng ước tính tông Oryzeae có thời điểm nguồn gốc xuất hiện từ khoảng 31 triệu năm trước [2].
Cấu trúc bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của cỏ chửa đã được giải mã và công bố vào năm 2021 với tổng chiều dài 135.681 cặp base (bp) [3]. Cấu trúc này bao gồm một vùng bản sao đơn lớn (LSC) dài 81.532 bp, một vùng bản sao đơn nhỏ (SSC) dài 12.383 bp xen kẽ bởi hai đoạn lặp đảo ngược (IR) dài 20.883 bp [3]. Toàn bộ hệ gen lục lạp chứa 113 gen độc bản, bao gồm 79 gen mã hóa protein, 30 gen vận chuyển RNA (tRNA) và 4 gen ribosome RNA (rRNA), cùng 118 trình tự lặp lại đơn giản (SSR) và 47 đoạn lặp dài [3]. Phân tích cũng xếp H. aristata vào vị trí gần với nhánh chứa Rhynchoryza subulata và chi Zizania [3].
Đến năm 2024, bộ gen ty thể của cỏ chửa tiếp tục được giải trình tự với kích thước 587.847 bp, ghi nhận sự tồn tại của 25 cặp trình tự lặp lại làm trung gian cho các tái tổ hợp phức tạp [4]. Nghiên cứu gen vào năm 2025 sử dụng công nghệ giải trình tự PacBio HiFi (31,91 Gb) và Oxford Nanopore cực dài (22,36 Gb) đã lắp ráp thành công hệ gen gap-free của loài này [1]. Hệ gen gồm hai haplotype: hap1 dài 349,74 Mb (chứa 39.139 gen mã hóa protein) và hap2 dài 347,98 Mb (chứa 38.746 gen mã hóa protein), phân bố trên 12 nhiễm sắc thể với độ bao phủ đạt trên 99,8% [1]. Mặc dù các dữ liệu này mang giá trị lớn trong chọn giống cây trồng chịu ngập [1], chúng khẳng định cỏ chửa chủ yếu được nghiên cứu dưới góc độ di truyền nông nghiệp, không phải thảo dược đã qua kiểm chứng y học.
Nguy cơ tích lũy độc chất từ khả năng lọc nước mạnh
Đặc tính sinh học nổi bật nhất của cỏ chửa là khả năng thích nghi cao với môi trường nước và khả năng hấp thụ các chất ô nhiễm kim loại cũng như dinh dưỡng dư thừa [1], [5], [6]. Năm 2020, một thử nghiệm thủy canh so sánh khả năng xử lý nước ô nhiễm sắt giữa 6 loài thực vật thủy sinh đã ghi nhận cỏ chửa (Hygroryza aristata) có tốc độ hấp thụ sắt vô cùng mạnh mẽ [5]. Trong điều kiện nồng độ sắt hóa trị hai (Fe2+) ban đầu là 5,0 mg/L, cỏ chửa có thể làm giảm nồng độ kim loại này xuống chỉ còn 0,23 mg/L trong vòng 24 giờ [5]. Tỷ lệ loại bỏ tổng lượng sắt của loài cây này đạt mức 83,2%, giúp đưa nồng độ sắt về dưới ngưỡng 0,3 mg/L [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ loại bỏ sắt Fe2+ và sắt tổng số của cỏ chửa dao động ở mức rất cao, lần lượt từ 95,4% đến 98,4% và từ 92,2% đến 94,6% trên các dải pH từ 5 đến 8 [5]. Sinh khối thực vật từ 300 g trở lên có thể làm sạch môi trường nước bị nhiễm sắt hiệu quả trong 24 giờ [5]. Khi có sục khí liên tục, hiệu quả khử sắt của cây càng được tăng cường rõ rệt [5]. Tuy nhiên, nếu nồng độ Fe2+ lên tới 10,0 mg/L, sự phát triển của cỏ chửa bị ức chế và quá trình loại bỏ kim loại trở nên kém ổn định [5].
Bên cạnh kim loại, nghiên cứu năm 2013 về xử lý ô nhiễm phú dưỡng nguồn nước cạn cho thấy cỏ chửa còn tích cực hấp thu các chất ô nhiễm dinh dưỡng hòa tan [6]. Khi thực vật thủy sinh hấp thụ mạnh các hợp chất hữu cơ và kim loại từ bùn nước, các chất này sẽ tích tụ trực tiếp trong thân, rễ và lá cây. Nếu người dân thu hái cỏ chửa mọc hoang dã tại các kênh rạch, đầm lầy ô nhiễm để đun nước uống, toàn bộ lượng khoáng chất nặng và chất bẩn này sẽ đi thẳng vào cơ thể.
Nhóm người tỳ vị hư hàn: Cảnh giác rối loạn tiêu hóa
Theo kinh nghiệm truyền miệng, các loại thảo mộc thủy sinh thường có tính hàn, mát. Tuy nhiên, đối với những người có thể trạng tỳ vị hư hàn (hệ tiêu hóa yếu, dễ lạnh bụng, thường xuyên tiêu chảy, phân sống hoặc đầy bụng khó tiêu), việc sử dụng các loại nước mát mọc dưới nước là điều tối kỵ.
Khả năng gây kích ứng niêm mạc ruột kết hợp với tính chất hàn trệ có thể làm giảm nghiêm trọng khả năng co bóp và chuyển hóa của dạ dày. Uống trà cỏ chửa đậm đặc mỗi ngày khiến đường ruột liên tục bị kích thích, làm gia tăng tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng sau khi ăn đồ sống lạnh và khiến cơ thể mệt mỏi, suy nhược do kém hấp thu dinh dưỡng.
Người suy giảm chức năng thận: Nguy cơ quá tải đào thải
Nhóm đối tượng thứ hai cần tuyệt đối tránh xa thói quen uống trà cỏ chửa là những người mắc bệnh lý về thận, bao gồm viêm cầu thận mạn, suy thận các giai đoạn hoặc người có tiền sử suy giảm độ lọc cầu thận.
Thận đóng vai trò lọc bỏ các chất thải chuyển hóa và điều hòa cân bằng dịch, điện giải trong cơ thể. Do cỏ chửa có đặc tính sinh học hấp thụ và giữ lại lượng khoáng chất, tạp chất rất lớn từ môi trường nước [5], dịch sắc từ loài cây này chứa hàm lượng ion khoáng không xác định. Khi thận đã suy yếu, việc dung nạp một lượng lớn nước sắc thảo mộc chứa khoáng chất và các hợp chất chuyển hóa phức tạp sẽ tạo thêm áp lực bài tiết nặng nề cho các nephron đang bị tổn thương. Điều này làm tăng nguy cơ giữ nước, phù nề, rối loạn điện giải và thúc đẩy tiến trình suy thận diễn biến nhanh hơn.
Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp cần cẩn trọng
Nhóm người thứ ba phải thận trọng tối đa là bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp hoặc các bệnh lý tim mạch bằng thuốc tây y. Nhiều người bệnh cao tuổi thường có tâm lý muốn kết hợp "uống thêm trà cỏ cho mát máu, hạ huyết áp tự nhiên", nhưng đây là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Một số loại thảo mộc thủy sinh hoang dã có tác dụng lợi tiểu nhẹ hoặc chứa các hoạt chất thực vật chưa rõ cơ chế dược lý học. Khi kết hợp tự do với các nhóm thuốc hạ áp (như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn thụ thể hoặc chẹn kênh canxi), nước cỏ chửa có thể gây ra hiện tượng cộng dồn tác dụng lợi niệu, dẫn đến mất cân bằng thể tích tuần hoàn. Hậu quả là huyết áp có thể tụt đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt, té ngã nguy hiểm. Ngược lại, nếu nguồn thảo mộc tích tụ nhiều khoáng chất hoặc gây co mạch do chất bẩn chưa lọc sạch, hiệu lực kiểm soát huyết áp của thuốc tây y sẽ bị đảo lộn.
Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ thiên nhiên luôn vô hại"
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm: cây cỏ mọc ngoài tự nhiên, không dùng phân bón hóa học thì sắc uống bao nhiêu cũng tốt, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc. Đây là suy nghĩ sai lệch hoàn toàn.
Thực tế, cỏ chửa (Hygroryza aristata) hiện nay chỉ được khoa học xác nhận là loài thực vật có giá trị về nguồn gen nông nghiệp thích ứng ngập úng và tiềm năng làm sạch sinh học môi trường nước [1], [5], [6]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả trị liệu của cây cỏ chửa trên cơ thể người. Việc coi một loài thực vật có khả năng hấp thụ kim loại nặng và dinh dưỡng phú dưỡng từ nước bẩn [5], [6] làm trà thảo dược uống thường nhật là việc làm thiếu căn cứ khoa học, đe dọa trực tiếp đến gan và thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng không nên tự ý hái cỏ chửa hoang dã để phơi khô, sao vàng làm trà uống hằng ngày. Thói quen uống các loại nước mát thay thế hoàn toàn nước lọc sinh hoạt là sai lầm cần phải từ bỏ.
Nếu muốn sử dụng các loại trà thảo mộc nhằm mục đích giải nhiệt, người dân nên lựa chọn những loại dược liệu đã được Dược điển Việt Nam quy định rõ ràng về nguồn gốc, quy trình sơ chế sạch và liều lượng sử dụng. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như tiểu buốt, tăng huyết áp hoặc nóng trong, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và kê đơn phù hợp. Tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.
Cỏ chửa là một nguồn gen thực vật quý trong tự nhiên nhưng không phải là thảo dược uống tùy tiện. Việc hiểu đúng đặc tính sinh học của cây và lắng nghe thể trạng của chính mình là cách tốt nhất để phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.
