Ăn Low-FODMAP cho IBS: bằng chứng lâm sàng nói gì?

Nỗi ám ảnh mang tên hội chứng ruột kích thích

Đầy hơi, chướng bụng, đau quặn bụng kèm theo tiêu chảy hoặc táo bón thất thường là tình trạng quen thuộc mà rất nhiều người gặp phải trong cuộc sống bận rộn ngày nay ^[1]. Không ít người đã thử cắt giảm nhiều món ăn, kiêng khem đủ thứ nhưng các đợt co thắt ruột khó chịu vẫn tái diễn đều đặn ^[1]. Tình trạng này thường liên quan mật thiết đến hội chứng ruột kích thích (IBS) – một rối loạn tiêu hóa chức năng phổ biến gây suy giảm nghiêm trọng đến chất lượng công việc và sinh hoạt hàng ngày [2, 3].

Hội chứng ruột kích thích gây ảnh hưởng khoảng 10-15% dân số phương Tây và được chẩn đoán dựa trên các tiêu chí chuẩn hóa như Rome III ^[2]. Hiện nay, y học chưa có phương pháp điều trị căn nguyên dứt điểm cho hội chứng này ^[3]. Vì vậy, việc điều chỉnh chế độ ăn uống, đặc biệt là chế độ ăn Low-FODMAP, đang trở thành giải pháp được quan tâm hàng đầu nhằm kiểm soát triệu chứng khó chịu ^[3].

Nhiều người băn khoăn liệu chế độ ăn này có thực sự hiệu quả như lời đồn và có giúp loại bỏ hoàn toàn các cơn đau bụng hay không. Bằng chứng khoa học cho thấy Low-FODMAP giúp cải thiện tốt tình trạng đầy hơi, đau bụng, nhưng tỷ lệ đáp ứng thực tế trong đời sống ghi nhận chỉ đạt khoảng 70% ^[4].

Chế độ ăn Low-FODMAP là gì và tác động ra sao?

Thuật ngữ FODMAP là viết tắt của nhóm carbohydrate chuỗi ngắn bao gồm oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols có khả năng lên men [1, 2]. Nhóm chất này khi đi vào hệ tiêu hóa của người mắc hội chứng ruột kích thích có thể gây kích ứng ^[1]. Bản chất FODMAP liên quan đến cơ chế bệnh sinh của hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng ^[5].

Khi vào đường ruột, các loại carbohydrate này khó hấp thu hoàn toàn ở ruột non, sau đó di chuyển xuống ruột già [1, 7]. Tại đây, chúng bị vi khuẩn đường ruột lên men nhanh chóng, sinh ra lượng lớn khí hơi, đồng thời kéo nước vào lòng ruột [1, 2]. Quá trình này làm căng giãn thành ruột, dẫn tới cảm giác chướng bụng, đau thắt, xì hơi và làm thay đổi thói quen đại tiện ^[1].

Chế độ ăn Low-FODMAP hoạt động bằng cách hạn chế tối đa các loại thực phẩm giàu các nhóm đường lên men này [1, 2]. Khi lượng carbohydrate lên men giảm đi, áp lực trong lòng ruột giảm xuống, từ đó hỗ trợ làm dịu các kích thích lên hệ thần kinh ruột [2, 7]. Nhờ vậy, người bệnh có thể giảm bớt cảm giác căng trướng và đau quặn vùng bụng ^[1].

Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả giảm đau bụng và đầy hơi

Nhiều phân tích tổng quan và thử nghiệm can thiệp đã cung cấp dữ liệu rõ ràng về hiệu quả của chế độ ăn này đối với người mắc IBS [2, 3]. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tỷ lệ người bệnh đáp ứng tích cực với Low-FODMAP dao động từ 50% đến 80% ^[6]. Khi áp dụng trong thực tế lâm sàng, tỷ lệ ghi nhận đáp ứng đạt khoảng 70% ^[4].

Một tổng quan tài liệu năm 2023 rà soát trên 7 cơ sở dữ liệu lớn bao gồm Cochrane CENTRAL, Cochrane CDSR, EMBASE, Medline, PubMed, Scopus và Web of Science ^[1]. Kết quả chỉ ra bằng chứng đáng kể rằng Low-FODMAP là một chiến lược điều trị bước đầu khả thi giúp giảm khó chịu ở dạ dày, giảm đau, giảm đầy hơi và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cả trẻ em lẫn người trưởng thành mắc IBS ^[1]. Chế độ này hiện được nhìn nhận như một liệu pháp điều trị ban đầu cho các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón ^[7].

Một tổng quan năm 2017 tổng hợp kết quả từ 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh Low-FODMAP với nhóm giả dược ^[4]. Trong số đó, 3 nghiên cứu cung cấp toàn bộ thực phẩm cho người tham gia và 3 nghiên cứu triển khai theo hình thức hướng dẫn bởi chuyên gia dinh dưỡng ^[4]. Kết quả từ các nghiên cứu này đều đồng nhất khẳng định tính hiệu quả của chế độ ăn Low-FODMAP đối với bệnh nhân ^[4]. Khi so sánh với chế độ ăn không chứa gluten ở nhóm người tự báo cáo nhạy cảm gluten không do celiac, Low-FODMAP cũng cho thấy sự vượt trội hơn trong việc kiểm soát triệu chứng ^[2].

Thêm vào đó, 3 nghiên cứu so sánh Low-FODMAP với các hướng dẫn dinh dưỡng tiêu chuẩn dành cho IBS cho thấy chế độ ăn hạn chế carbohydrate lên men mang lại kết quả tương đương hoặc vượt trội hơn ^[4]. Thậm chí, hiệu quả của nó còn được ghi nhận tương đương với liệu pháp thôi miên định hướng ruột – một biện pháp khác có lợi ích rộng rãi cho người bệnh ^[4].

Mặt hạn chế và những khoảng trống nghiên cứu

Mặc dù mang lại hiệu quả rõ rệt cho nhiều người, Low-FODMAP không phải là giải pháp hoàn hảo không tì vết [1, 4]. Một tổng quan năm 2020 đánh giá 25 nghiên cứu, bao gồm 3 phân tích gộp và 2 tổng quan hệ thống, chỉ ra phần lớn nghiên cứu còn lại có chất lượng phương pháp luận thấp, tính không đồng nhất cao, mức độ bằng chứng và mức độ khuyến nghị chưa cao ^[3]. Trong số 25 nghiên cứu đó, chỉ có duy nhất 1 nghiên cứu tiến cứu theo dõi dài hạn từ 6 đến 18 tháng ^[3].

Việc kiêng khem nghiêm ngặt có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe đường ruột [1, 4]. Cụ thể, Low-FODMAP làm biến đổi hệ vi sinh vật đường ruột và làm giảm tổng lượng vi khuẩn trong đại tràng [1, 3]. Chế độ ăn này cũng tiềm ẩn nguy cơ làm giảm lượng chất dinh dưỡng nạp vào, suy giảm chất lượng khẩu phần ăn tổng thể và có thể kích hoạt các hành vi rối loạn ăn uống [1, 4].

Ngoài ra, dữ liệu về tính an toàn và hiệu quả duy trì lâu dài của chế độ ăn này vẫn còn rất hạn chế [4, 6]. Hiện tại, các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra các chỉ số lâm sàng cụ thể có thể ứng dụng trong thực tế để dự đoán trước liệu một bệnh nhân có đáp ứng tốt với chế độ ăn này hay không [4, 8]. Các hướng nghiên cứu sơ bộ đang thăm dò hồ sơ vi sinh vật phân hoặc các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong phân để dự đoán đáp ứng, nhưng vẫn cần thêm nhiều kiểm chứng ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Không phải ai ăn cũng khỏi hoàn toàn

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng Low-FODMAP là một phương pháp có thể chữa khỏi bệnh cho 100% người mắc IBS [1, 8]. Thực tế lâm sàng cho thấy có khoảng 20% đến 50% người bệnh không nhận thấy sự cải thiện khi áp dụng chế độ này, bởi tỷ lệ đáp ứng chỉ nằm trong khoảng 50-80% ở thử nghiệm và khoảng 70% trong đời sống thực tế [1, 8].

Một ngộ nhận khác là cho rằng phải ăn kiêng Low-FODMAP nghiêm ngặt suốt đời. Các chuyên gia nhấn mạnh chế độ ăn này chỉ được khuyến nghị sử dụng ngắn hạn như một liệu pháp ban đầu và việc kiêng khem kéo dài thiếu kiểm soát có thể gây hại cho hệ vi sinh đường ruột [1, 6]. Mục tiêu cuối cùng là tái đưa dần các thực phẩm chứa FODMAP trở lại khẩu phần theo ngưỡng dung nạp của từng cá nhân [4, 8]. Các nghiên cứu quan sát cũng gợi ý rằng hiệu quả giảm triệu chứng vẫn có thể duy trì bền vững ngay cả khi người bệnh bắt đầu đưa dần FODMAP trở lại chế độ ăn theo khuyến nghị ^[4].

Nhiều người cũng tự ý thực hiện theo các tài liệu truyền miệng hoặc danh sách thực phẩm trên mạng mà không có sự theo dõi y tế [1, 5]. Sự phức tạp của việc phân loại carbohydrate khiến bệnh nhân rất khó áp dụng đúng và an toàn nếu thiếu sự hỗ trợ ^[6].

Những ai cần thận trọng khi áp dụng?

Chế độ ăn Low-FODMAP đòi hỏi sự hạn chế nghiêm ngặt về chủng loại thực phẩm, do đó không phù hợp cho tất cả mọi người [1, 4]. Những người có tiền sử rối loạn hành vi ăn uống cần đặc biệt thận trọng, vì việc cắt giảm danh mục thực phẩm có thể làm trầm trọng thêm các âu lo tâm lý và thói quen ăn uống lệch lạc ^[8].

Trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích có thể áp dụng theo các bằng chứng ghi nhận ^[1], tuy nhiên quá trình thực hiện phải được kiểm soát gắt gao để đảm bảo đầy đủ năng lượng và dinh dưỡng cho sự phát triển thể chất [1, 2]. Bệnh nhân có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc có chế độ ăn vốn đã quá nghèo nàn cũng không nên tùy tiện kiêng khem thêm [1, 4].

Ngoài IBS, một số dữ liệu ban đầu cho thấy chế độ này có triển vọng đối với chứng khó tiêu chức năng, giúp cải thiện triệu chứng vùng thượng vị, hay tình trạng tăng sinh vi khuẩn ruột non (SIBO) ^[5]. Tuy nhiên, các bằng chứng ngoài hội chứng ruột kích thích hiện vẫn còn rất ít và cần các thử nghiệm đối chứng quy mô hơn để khẳng định hiệu quả cũng như độ an toàn ^[5].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn và hiệu quả?

Các nghiên cứu lâm sàng đều khẳng định sự thành công của can thiệp phụ thuộc lớn vào việc giáo dục và hướng dẫn dinh dưỡng bài bản [5, 8]. Khi được chuyên gia dinh dưỡng chuyên khoa hướng dẫn, phần lớn người bệnh nhận thấy chế độ ăn này dễ tuân thủ hơn rất nhiều và hạn chế tối đa các tác dụng phụ [5, 8]. Ngược lại, nếu tự triển khai mà không hiểu đúng các loại carbohydrate có hàm lượng FODMAP cao, người bệnh rất dễ rơi vào cảnh mất cân bằng dinh dưỡng [1, 5].

Chế độ ăn cần được thực hiện qua các giai đoạn rõ ràng, bao gồm giai đoạn hạn chế nghiêm ngặt để cắt triệu chứng và giai đoạn tái thử nghiệm từng nhóm thực phẩm [4, 8]. Vai trò của các ứng dụng hỗ trợ (Apps) cũng như tiêu chuẩn đào tạo người bệnh trong từng giai đoạn hiện đang được nghiên cứu đánh giá để chuẩn hóa thêm ^[8].

Người bệnh không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm thiết yếu một cách cực đoan ^[6]. Việc can thiệp dinh dưỡng tương đối rẻ tiền, không xâm lấn và cơ bản không có tác dụng phụ chỉ khi được giám sát chặt chẽ bởi chuyên gia dinh dưỡng và đội ngũ y tế lâm sàng ^[7].

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Chế độ ăn Low-FODMAP là một công cụ dinh dưỡng hữu ích và có cơ sở khoa học vững chắc giúp giảm triệu chứng chướng bụng, đau quặn cho nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích [1, 2]. Dù vậy, phương pháp này chỉ đem lại kết quả ở khoảng 50-70% đến 80% số trường hợp và cần được quản lý thận trọng để tránh ảnh hưởng xấu tới hệ vi khuẩn đường ruột [1, 8]. Người bệnh nên thăm khám bác sĩ tiêu hóa để loại trừ các bệnh lý khác và chỉ nên thực hiện chế độ ăn kiêng này dưới sự hướng dẫn trực tiếp từ chuyên gia dinh dưỡng [5, 6].