Thiên lý hương (tên khoa học thường gọi trong y học cổ truyền là Embelia ribes, hay Vidang) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian nhờ đặc tính giảm đau, kháng khuẩn [1, 5]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy hiểm cho các nhóm đối tượng nhạy cảm mà không phải ai cũng biết [3, 4].
Thực tế, thiên lý hương chứa hoạt chất chính là embelin, một hợp chất benzoquinone tự nhiên có tác dụng chống thụ thai mạnh mẽ đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng [1, 2, 4]. Vì vậy, phụ nữ mang thai, người đang có kế hoạch sinh con và trẻ nhỏ là ba nhóm người tuyệt đối cần tránh xa hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với loại thảo mộc này.
Hoạt chất embelin trong thiên lý hương tác động ra sao?
Embelin (2,5-dihydroxy-3-undecyl-p-benzoquinone) là thành phần có hoạt tính sinh học chính được chiết xuất từ hạt và các bộ phận của cây thiên lý hương (Embelia ribes) thuộc họ Đơn nem (Myrsinaceae) [1, 5]. Về mặt dược lý, embelin đã được chứng minh sở hữu hàng loạt hoạt tính sinh học rộng như chống khối u, chống viêm, chống oxy hóa, giảm đau, kháng khuẩn, chống đái tháo đường và giải lo âu [1, 5].
Tuy nhiên, cùng với các tác dụng trên, hoạt tính chống thụ thai (antifertility) là một trong những đặc tính nổi bật nhất của embelin [1, 5]. Nghiên cứu dược động học năm 2019 trên chuột cho thấy, embelin khi dùng qua đường uống có sinh khả dụng đạt mức 30,2 ± 11,9% [1]. Mức sinh khả dụng này chứng minh hoạt chất có thể hấp thu vào vòng tuần hoàn chung của cơ thể sau khi uống, từ đó gây ra các tác động sinh lý và độc tính tiềm tàng trên các cơ quan đích [1, 3].
Nghiên cứu khoa học về tác động chống thụ thai của embelin
Hoạt tính ức chế sinh sản của thiên lý hương đã được các nhà khoa học làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu trên mô hình động vật [2, 4, 7].
Một nghiên cứu công bố năm 1989 trên chuột cống bạch tạng đực đã kiểm tra ảnh hưởng của embelin dùng dưới da với liều 20 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 15 và 30 ngày [2]. Kết quả cho thấy embelin gây ức chế số lượng tinh trùng di động ở mào tinh hoàn, làm giảm các chỉ số sinh sản bao gồm khả năng thụ thai thành công và quy mô lứa đẻ của chuột [2]. Dưới kính hiển vi quang học và quét điện tử, embelin làm biến đổi hình thái nghiêm trọng như đứt rời đầu tinh trùng, rách bao màng ngoài ở đoạn giữa và đuôi, đồng thời làm ức chế enzym đường phân cần thiết cho năng lượng chuyển động của tinh trùng [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 1990 trên chuột đực với cùng liều lượng 20 mg/kg thể trọng mỗi ngày cũng ghi nhận embelin làm thay đổi đáng kể quá trình hấp thu glucose, axit amin và canxi ở niêm mạc ruột non [3]. Đồng thời, các enzym màng ruột và nồng độ lipid màng cũng biến động mạnh sau 30 ngày sử dụng, dù các biến đổi này có dấu hiệu hồi phục sau khi ngừng dùng thuốc từ 15 đến 30 ngày [3].
Ngoài tác động trên chuột đực, nghiên cứu năm 1991 khảo sát hoạt tính tử cung ở chuột cống đã cắt buồng trứng đã sử dụng xét nghiệm peroxidase tử cung để đánh giá embelin, khẳng định chất này có đặc tính can thiệp nội tiết tố nữ (tính chất estrogen/kháng estrogen) liên quan trực tiếp đến khả năng chống thụ thai [4].
Nhóm 1: Phụ nữ đang mang thai
Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc sử dụng thiên lý hương. Dược liệu này từ lâu đã được xác định là chất chống thụ thai trong các mô hình thực nghiệm động vật [1, 5, 7]. Việc tác động đến hoạt tính tử cung và thay đổi môi trường nội tiết tố có thể kích hoạt các phản ứng bất lợi [4].
Bên cạnh đó, các đánh giá độc tính bán trường diễn và mạn tính trên chuột cái cho thấy việc sử dụng embelin liều cao gây biến đổi các chỉ số sinh hóa và tổn thương mô học [5]. Cụ thể, chuột cái sử dụng embelin liều 120 mg/kg ghi nhận sự gia tăng trọng lượng ướt của tuyến thượng thận và tăng hoạt độ enzym phosphatase kiềm tại thận và thượng thận [5]. Sử dụng kéo dài trong 6 tuần còn gây biến đổi hoại tử, thoái hóa tế bào gan và thận [5]. Do đó, phụ nữ mang thai tự ý sử dụng thiên lý hương đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc ảnh hưởng tiêu cực tới thai nhi.
Nhóm 2: Người đang có kế hoạch sinh con (cả nam và nữ)
Đối với các cặp vợ chồng đang mong muốn có con, việc dùng các sản phẩm hoặc bài thuốc chứa thiên lý hương có thể cản trở trực tiếp quá trình thụ thai tự nhiên [2].
Ở nam giới, nghiên cứu đã chứng minh embelin trực tiếp gây tổn hại cấu trúc tinh trùng, làm mất đầu tinh trùng, phá vỡ vỏ màng đuôi và ức chế khả năng vận động của tinh trùng [2]. Nó cũng làm suy giảm các enzym chuyển hóa năng lượng cần thiết để tinh trùng di chuyển và thụ tinh cho trứng [2]. Tuy nghiên cứu trên chuột ghi nhận tổn thương có thể hồi phục sau 15 đến 30 ngày ngừng thuốc [2], nhưng việc sử dụng dược liệu trước thời điểm dự định có thai vẫn mang lại rủi ro suy giảm chất lượng tinh dịch đáng kể.
Ở nữ giới, đặc tính chống thụ thai và ảnh hưởng nội tiết trên tử cung của embelin cũng ngăn cản khả năng thụ tinh và làm tổ bình thường [1, 7].
Nhóm 3: Trẻ nhỏ và người có thể trạng suy yếu
Trẻ nhỏ có hệ cơ quan chưa hoàn thiện, khả năng chuyển hóa và đào thải thuốc qua gan, thận còn non nớt. Nghiên cứu độc tính trên chuột cống cho thấy embelin dùng liều 50 mg/kg/ngày trong 14 tuần liên tục có biểu hiện độc tính lên các tế bào tạo máu [5].
Khi dùng liều cao liên tục 6 tuần, embelin gây tổn thương nghiêm trọng tại ống thận và tổn thương hoại tử cấu trúc gan [5]. Mặc dù các nghiên cứu độc tính cấp đường uống ở chuột cho thấy liều từ 10 mg đến 3 g/kg không làm chuột tử vong ngay lập tức, nhưng chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) qua đường tiêm màng bụng được xác định là 44 mg/kg [5]. Vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên trẻ em, trẻ nhỏ tuyệt đối không được cho sử dụng loại dược liệu này để tránh nguy cơ ngộ độc tế bào và tổn thương nội tạng [5].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên như thiên lý hương hoàn toàn lành tính và có thể dùng vô tư để bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh thường gặp. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất chiết xuất từ thiên lý hương như embelin có hoạt tính dược lý mạnh mẽ không thua kém tân dược, bao gồm ức chế tế bào và tác động trực tiếp lên chức năng sinh sản [4, 5]. Hơn nữa, đa số các dữ liệu hiện có về dược động học và độ an toàn của embelin mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào [1, 3, 4], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ và kiểm chứng tính an toàn trên người. Việc tin vào kinh nghiệm truyền miệng rồi tự ý sắc uống liều lượng không kiểm soát có thể gây ra những tổn hại khó lường cho sức khỏe sinh sản và nội tạng [3, 4].
Lời khuyên áp dụng và thận trọng khi dùng dược liệu
Đối với cộng đồng nói chung, khi tiếp cận bất kỳ bài thuốc dân gian nào có thành phần thiên lý hương, người dân cần cẩn trọng và tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý mua dược liệu thô về đun sắc làm trà uống hàng ngày nếu không rõ nguồn gốc và liều lượng.
Những người đang mắc các bệnh lý liên quan đến gan, thận hoặc rối loạn tạo máu cũng nên tránh xa thiên lý hương vì các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chỉ ra nguy cơ tổn thương biểu mô ống thận và độc tính tế bào máu khi dùng kéo dài [5]. Nếu bạn đang trong độ tuổi sinh sản, chuẩn bị có thai hoặc đang chăm sóc con nhỏ, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ để loại bỏ ngay những vị thuốc chứa embelin ra khỏi phác đồ điều trị. Sức khỏe chỉ thực sự được bảo vệ khi chúng ta sử dụng thảo dược một cách có hiểu biết và dựa trên các bằng chứng khoa học vững chắc.
