Thói quen trị đau dạ dày bằng ô tặc cốt
Đau dạ dày, ợ chua là tình trạng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian. Trong đó, mai mực (tên thuốc là ô tặc cốt) thường được tán bột uống để giảm nhanh cảm giác cồn cào và khó chịu ở thượng vị.
Tuy nhiên, vị thuốc này không phù hợp cho tất cả mọi người. Với những đối tượng có nồng độ canxi trong máu cao, người mắc sỏi thận hoặc bị táo bón mạn tính, việc tùy tiện dùng mai mực có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe nguy hiểm sẵn có.
Thành phần ô tặc cốt và phản ứng trong cơ thể
Ô tặc cốt là phần mai xốp bên trong của con mực, có thành phần chính chứa hàm lượng rất lớn muối canxi cacbonat (CaCO3). Khi đi vào dạ dày, chất này hoạt động như một chất kháng axit tự nhiên bằng cách trung hòa axit dịch vị, từ đó giúp người bệnh tạm thời giảm bớt cảm giác nóng rát.
Dù vậy, khi lượng canxi này được hấp thu vào tuần hoàn máu, nó sẽ làm tăng áp lực chuyển hóa và bài tiết cho thận. Đối với những cơ thể có rối loạn sẵn về chuyển hóa canxi, sự tích lũy này chính là tác nhân kích thích hình thành sỏi, tăng canxi máu và làm giảm nhu động ruột [1].
Nhóm 1: Người mắc bệnh tăng canxi máu
Người đã được chẩn đoán tăng canxi máu cần tránh tuyệt đối việc bổ sung các chế phẩm giàu canxi như mai mực. Tình trạng tăng canxi máu có thể bắt nguồn từ nhiều bệnh lý nội tiết, phổ biến nhất là cường cận giáp nguyên phát (PHPT) [2].
Cường cận giáp nguyên phát xảy ra với tỷ lệ từ 1 đến 4 trên 1.000 người trong cộng đồng [3]. Bệnh thường diễn tiến âm thầm mà không có triệu chứng rõ ràng khi nồng độ canxi dưới 12 mg/dL [1]. Bệnh nhân có thể chỉ thấy yếu sức, mệt mỏi hoặc rối loạn tâm trạng nhẹ [2]. Khi nồng độ canxi vượt ngưỡng an toàn do bổ sung thêm nguồn từ ngoài, các biến chứng nghiêm trọng sẽ bùng phát [1].
Các nghiên cứu cho thấy khoảng 80% đến 90% bệnh nhân cường cận giáp có nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) tăng cao, số còn lại có chỉ số ở mức bình thường hoặc tăng nhẹ [1]. Khi canxi máu tăng cao, cơ thể sẽ gặp hàng loạt rắc rối như đau xương, buồn nôn, rối loạn tâm thần và đái tháo nhạt do thận [1]. Việc dùng mai mực sẽ vô tình đổ thêm lượng canxi lớn vào hệ tuần hoàn đang quá tải.
Nhóm 2: Người có tiền sử sỏi thận canxi
Thận là cơ quan chịu trách nhiệm bài tiết lượng canxi dư thừa ra khỏi cơ thể qua đường tiểu. Khi lượng canxi nạp vào vượt mức hoặc chuyển hóa bị rối loạn, nồng độ canxi trong nước tiểu sẽ tăng cao, tạo tiền đề để các tinh thể kết tụ thành sỏi thận [4], [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát 2.264 bệnh nhân sỏi thận cho thấy có 383 người (tỷ lệ 17,1%) xuất hiện tình trạng tăng canxi máu từ 10,2 mg/dL trở lên [5]. Trong số các bệnh nhân tăng canxi máu này, 63,6% người được xét nghiệm có mức hormone PTH tăng cao hoặc không bị ức chế thích hợp [5]. Điều này chứng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa dư thừa canxi và sự hình thành sỏi thận [5].
Nghiên cứu khác ghi nhận khoảng 40% bệnh nhân cường cận giáp xuất hiện tình trạng tăng canxi niệu, và có từ 15% đến 20% phát triển thành sỏi thận [1]. Thậm chí sau khi đã phẫu thuật cắt bỏ tuyến cận giáp để điều trị dứt điểm, mức bài tiết canxi qua thận và tỷ lệ tái phát sỏi ở bệnh nhân vẫn cao hơn so với người khỏe mạnh [4].
Bên cạnh đó, các đột biến di truyền như trên gen CYP24A1 mã hóa enzyme 25(OH)D-24-hydroxylase cũng dẫn đến tình trạng tăng canxi máu, tăng canxi niệu và sỏi thận tái phát [6]. Thậm chí ở trẻ em áp dụng chế độ ăn ketogenic, tình trạng tăng canxi máu cấp tính cũng có thể xảy ra đi kèm giảm chức năng thận ở 50% số ca bệnh [7]. Khi đã có cơ địa lắng đọng tinh thể, việc nạp mai mực để trị đau dạ dày sẽ làm tăng nồng độ canxi niệu, khiến sỏi phát triển to hơn hoặc hình thành thêm sỏi mới [4], [6].
Nhóm 3: Người bị táo bón mạn tính
Táo bón kéo dài là vấn đề tiêu hóa thường bị bỏ quên khi điều trị dạ dày. Canxi là khoáng chất có khả năng làm giảm co bóp cơ trơn tiêu hóa, làm phân khô cứng và làm chậm tốc độ tống xuất chất thải của ruột.
Các ghi nhận y khoa khẳng định táo bón là một trong những biểu hiện lâm sàng trực tiếp khi nồng độ canxi tăng cao trong cơ thể [1]. Ở những người vốn đã bị táo bón mạn tính, việc uống bột mai mực thường xuyên sẽ khiến phân càng trở nên khô bất thường, giảm nhu động đại tràng và gây tắc nghẽn tiêu hóa nghiêm trọng hơn.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng mai mực
Nhiều người lầm tưởng mai mực là dược liệu tự nhiên từ biển nên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng không gây hại. Đây là quan niệm sai lầm vì nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại đối với những tạng phủ đang có bệnh lý nền.
Một quan niệm khác cho rằng cứ đau dạ dày là có thể tự tán mai mực để uống mà không cần thăm khám y khoa. Việc dùng lượng canxi lớn để dập tắt cơn đau dạ dày tức thì có thể che giấu các vết loét tiến triển, đồng thời âm thầm gây lắng đọng khoáng chất ở đường tiết niệu [4], [1].
Khuyến nghị áp dụng và lời khuyên an toàn
Đối với người có dạ dày khỏe mạnh và chuyển hóa bình thường, mai mực vẫn là một vị thuốc hỗ trợ giảm chua dịch vị. Tuy nhiên, nếu muốn sử dụng, bạn chỉ nên dùng một lượng vừa phải theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý uống kéo dài ngày này qua ngày khác.
Đối với những người có tiền sử sỏi tiết niệu, suy giảm chức năng thận, táo bón lâu ngày hoặc đang có bệnh lý nội tiết, tuyệt đối không tự ý dùng mai mực để chữa khó chịu dạ dày. Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát thượng vị, buồn nôn hoặc ợ chua, hãy đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân và được kê đơn thuốc an toàn, thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc truyền miệng.
