Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ, thảo dược có vị đắng cay tự nhiên trong bữa ăn hằng ngày hoặc sắc nước uống để kích thích tiêu hóa và phòng ngừa bệnh tật. Tuy nhiên, quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính" không thực sự đúng về mặt khoa học. Việc sử dụng dược liệu vị đắng cay liên tục với liều lượng không kiểm soát có thể gây ra những phản ứng bất lợi nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ tổn thương gan, thận và tế bào.
Dược liệu có tính đắng cay như chi Hoàng mộc (điển hình là loài Zanthoxylum armatum DC., hay còn gọi là sẻn gai, hoàng mộc hôi lá trúc) từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ [1]. Loại cây này cũng được sử dụng làm gia vị ăn uống quen thuộc [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc học hiện đại cho thấy các chiết xuất từ loại thảo dược này có thể gây độc cho tế bào bình thường, làm tổn thương gan khi dùng ở liều cao và kéo dài [1], [3], [4]. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng vị thuốc này hằng ngày mà không có sự tư vấn của chuyên môn.
Độc tính tiềm ẩn phía sau vị đắng cay quen thuộc
Trong đời sống, cây sẻn gai lá trúc thuộc họ Cam (Rutaceae) thường được dùng làm chất điều vị trong chế biến món ăn hoặc làm bài thuốc dân gian [2]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng loại dược liệu này chứa rất nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp như flavonoid, axit béo, alkaloid, coumarin, glycoside và terpenoid [1], [5], [4]. Mặc dù một số thành phần có tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm, nhiều hoạt chất sinh học khác lại tiềm ẩn khả năng gây độc nếu tích tụ quá mức trong cơ thể [1], [6], [3].
Vị cay the và đắng gắt vốn là cơ chế phòng thủ tự nhiên của thực vật nhằm chống lại sâu bọ và các loài gây hại trong tự nhiên [2]. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã chứng minh rằng các phân đoạn chiết xuất từ vỏ quả và lá của loài cây này có độc tính mạnh, làm rối loạn sinh học, diệt ấu trùng và ngăn chặn sâu bọ ăn hại cây trồng [2]. Tác động sinh học mạnh mẽ này nhắc nhở chúng ta rằng dược liệu tự nhiên cũng chứa các chất hoạt tính cao, có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ quan của con người nếu hấp thụ thường xuyên.
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ tổn thương gan và hoại tử tế bào
Nhiều người tin rằng thảo dược vị đắng cay giúp thanh nhiệt, giải độc gan. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm lại chứng minh điều ngược lại khi dùng chiết xuất ở nồng độ cao hoặc kéo dài. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của chiết xuất methanol từ Zanthoxylum armatum DC. trên chuột cống trắng đực Sprague Dawley trong 28 ngày qua đường uống [3].
Nghiên cứu áp dụng các mức liều 0,346; 0,519 và 1,038 g/kg/ngày trên chuột [3]. Kết quả cho thấy ở nhóm dùng liều cao (1,038 g/kg/ngày), nồng độ các men gan gồm alanine transaminase (ALT), aspartate transaminase (AST) và phosphatase kiềm (ALP) trong huyết thanh tăng lên rõ rệt [3]. Phân tích mô bệnh học gan chuột ghi nhận tình trạng thoái hóa mỡ (steatosis) và hoại tử tế bào gan thành từng ổ khu trú [3]. Điều này khẳng định loại thảo dược này có khả năng trực tiếp gây độc cho gan trên mô hình động vật có vú [3].
Không chỉ vậy, một nghiên cứu khác công bố năm 2025 tiếp tục khảo sát chiết xuất ethyl acetate của dược liệu này trên tế bào gan HepG2 [4]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng chiết xuất làm giảm khả năng sống của tế bào gan, đồng thời làm tăng mạnh nồng độ các chất chỉ điểm tổn thương gan và các yếu tố gây viêm [4]. Quá trình này kích hoạt đứt gãy sợi kép DNA, làm tế bào bị lão hóa sớm và suy giảm chức năng nghiêm trọng [4].
Tác động phá vỡ DNA và ức chế chu kỳ tế bào
Độc tính tế bào của dược liệu đắng cay này không chỉ dừng lại ở mô hình gan mà còn được ghi nhận trên tế bào biểu mô bình thường. Một công trình khoa học năm 2022 đã thử nghiệm chiết xuất methanol trên dòng tế bào gan chuột bình thường BRL 3A trong 24 giờ [1].
Các nhà nghiên cứu phát hiện thấy sự tồn tại của các nhóm hợp chất flavonoid, axit béo và alkaloid trong chiết xuất [1]. Khi ủ với tế bào, chiết xuất làm giảm khả năng sống của tế bào theo mức liều và thời gian [1]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng tỷ lệ giải phóng enzym LDH (dấu hiệu màng tế bào bị vỡ), tăng sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) và kích hoạt dấu ấn đứt gãy chuỗi kép DNA gammaH2AX [1]. Các tổn thương này dẫn đến việc kích hoạt trục ATM/Chk2, ức chế các protein liên quan đến phân chia tế bào (Cdc25A và CDK2) và phong tỏa tế bào ở pha G1/S, khiến tế bào không thể phân chia bình thường [1].
Cùng trên dòng tế bào BRL 3A, nghiên cứu năm 2022 bổ sung thêm bằng chứng khi thử nghiệm với các nồng độ 30, 50 và 70 microgam/mL trong 24 giờ [3]. Kết quả cho thấy số lượng không bào tự thực cùng các protein thiết yếu như LC3 và Beclin-1 đều sụt giảm, trong khi các chỉ số phản ánh stress oxy hóa như MDA tăng lên và hoạt tính các enzym bảo vệ như SOD, glutathione sụt giảm [3]. Dược liệu này đã can thiệp vào con đường truyền tín hiệu mTOR/ULK1 để ức chế cơ chế tự dọn dẹp của tế bào gan [3].
Hai mặt của dược liệu: Tiềm năng bảo vệ hay con dao hai lưỡi?
Mặc dù có những cảnh báo rõ rệt về độc tính gan và tế bào, khoa học cũng ghi nhận một số tác dụng sinh học có lợi của dược liệu này trong các điều kiện bệnh lý cụ thể. Nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột bị tổn thương thận cấp do dùng thuốc kháng sinh gentamicin liều 100 mg/kg trong 8 ngày cho thấy: chiết xuất hydroethanolic của dược liệu giúp giảm tổn thương thận, cải thiện nồng độ creatinine huyết thanh, ure máu và cân bằng lại các chất chống oxy hóa [6]. Hiệu quả bảo vệ cơ quan này được xác nhận qua việc kiểm tra mô bệnh học của thận, gan và tim chuột [6].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên chuột Sprague Dawley cái bị ung thư vú do hóa chất DMBA ghi nhận chiết xuất methanol từ vỏ cây có tiềm năng kháng tế bào ung thư thông qua việc điều hòa con đường Nrf2-Keap1 [5]. Các hợp chất flavonoid, alkaloid và glycoside trong vỏ cây thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ trong ống nghiệm và liên kết chặt chẽ với các thụ thể mục tiêu [5].
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng những tác dụng trên chỉ được quan sát thấy trên các mô hình bệnh tật cụ thể ở chuột cống, dưới dạng chiết xuất tinh khiết với quy trình chiết xuất có kiểm soát [6], [5]. Bằng chứng này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người khỏe mạnh hay người bệnh nói chung có thể tự ý sắc uống hay sử dụng dược liệu hằng ngày như một biện pháp bảo vệ cơ thể hay thay thế thuốc chữa bệnh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu đắng cay
Nhiều người cho rằng các loại cây vị đắng cay hằng ngày giúp kích thích dịch vị, chữa đau dạ dày, hỗ trợ giải độc và dùng bao nhiêu cũng an toàn. Thực tế, vị cay the nồng và các hoạt chất tự nhiên trong chiết xuất có thể tác động rất mạnh mẽ lên các mô sinh học. Trong nông nghiệp, dược liệu này thậm chí còn được phát triển thành thuốc trừ sâu sinh học nhờ khả năng gây độc tiếp xúc và ức chế sâu bọ phá hoại [2].
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý áp dụng các kết quả từ nghiên cứu phòng thí nghiệm vào bản thân. Việc dược liệu thể hiện khả năng ức chế tế bào ung thư vú hay giảm tổn thương thận do kháng sinh trên động vật thí nghiệm [6], [5] không chứng minh nó an toàn khi dùng cho người khỏe mạnh hằng ngày. Trên tế bào bình thường, chiết xuất lại kích thích quá trình đứt gãy cấu trúc gen, thúc đẩy lão hóa tế bào và phá hủy mô gan [1], [3], [4]. Do đó, việc lạm dụng loại cây này liên tục không giúp tăng cường sức đề kháng mà còn tăng gánh nặng chuyển hóa.
3 nhóm người nên cẩn trọng khi dùng vị thuốc đắng cay hằng ngày
Căn cứ vào dữ liệu nghiên cứu về độc tính tế bào, độc tính chuyển hóa và các bằng chứng thực nghiệm, có 3 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng, không nên tự ý dùng vị thuốc đắng cay này thường xuyên:
Thứ nhất là người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan hoặc men gan cao. Các nghiên cứu đã chỉ rõ chiết xuất Zanthoxylum armatum DC. liều cao (1,038 g/kg/ngày trong 28 ngày trên chuột) gây hoại tử tế bào gan, thoái hóa mỡ và làm tăng vọt các chỉ số men gan ALT, AST, ALP [3]. Ở cấp độ tế bào, nó kích hoạt quá trình đứt gãy sợi kép DNA và thúc đẩy lão hóa tế bào gan HepG2 qua con đường p53-p21 [4]. Do đó, những người đang bị suy giảm chức năng gan nếu tùy tiện dùng hằng ngày sẽ đối mặt với nguy cơ tổn thương gan tiến triển nặng hơn.
Thứ hai là phụ nữ đang mang thai và cho con bú. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của việc dùng dược liệu này trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú; các dữ liệu hiện có mới chỉ được ghi nhận trên tế bào gan và các mô hình chuột cống [1], [6], [3], [5]. Đáng chú ý, các chiết xuất từ cây này đã được ghi nhận có độc tính tế bào mạnh mẽ, làm gián đoạn chu kỳ phân chia tế bào và gây tổn thương vật chất di truyền [1], [4]. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng loại thảo dược này theo các lời truyền miệng dân gian.
Thứ ba là người có vấn đề về đường tiêu hóa hoặc đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc. Các hoạt chất alkaloid, coumarin và tinh dầu vị cay đắng trong cây có dược tính rất cao [1], [5], [4]. Đối với những người có đường tiêu hóa nhạy cảm, niêm mạc dạ dày dễ bị kích ứng bởi các chất có tính cay nồng. Hơn nữa, việc gan và thận phải xử lý các thành phần phức tạp của thảo dược có thể dẫn đến nguy cơ tương tác với các loại thuốc tây đang sử dụng [6], [3]. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị mạn tính đều cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa vị thuốc này vào thực đơn hằng ngày.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu gia đình bạn đang sử dụng loại cây này trong cuộc sống hằng ngày, hãy tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:
Chỉ nên sử dụng hạt hoặc vỏ quả như một loại gia vị điều vị trong món ăn với lượng rất nhỏ, ngắt quãng, không nên dùng liên tục mỗi ngày. Nghiên cứu thực phẩm cho thấy cây sẻn gai lá trúc chủ yếu phù hợp làm gia vị bổ trợ hương vị trong văn hóa ẩm thực [2].
Tuyệt đối không tự ý mua dược liệu khô về sắc uống dạng thuốc cô đặc dài ngày với mục đích bồi bổ hay thanh lọc cơ thể. Các nghiên cứu cho thấy độc tính tế bào và tổn thương mô bệnh học ở gan tăng dần theo liều lượng và thời gian tiếp xúc của chiết xuất [1], [3]. Hiện chưa có một liều dùng an toàn tiêu chuẩn trên người cho dạng nước sắc của loại thảo dược này.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, vàng da, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải hoặc khó chịu đường tiêu hóa sau một thời gian dùng các vị thuốc đắng cay, người dân cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm chức năng gan, thận [3], [4]. Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, luôn cần có sự chẩn đoán và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Thảo dược tự nhiên là kho tàng phong phú nhưng luôn tồn tại hai mặt sinh học đối lập. Việc hiểu rõ ranh giới giữa gia vị ẩm thực và hoạt chất có dược tính sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình. Không nên vì nghe theo kinh nghiệm truyền miệng mà sử dụng quá mức, biến một vị thuốc tiềm năng thành mối nguy hại khôn lường cho cơ thể.
