Sâm Maca (tên khoa học Lepidium meyenii) là loại thảo dược phổ biến trên thị trường thực phẩm bổ sung, được quảng bá với nhiều công dụng tăng cường sức sống. Tuy nhiên, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng loại củ này tùy tiện. Dù là thảo dược tự nhiên, Maca tiềm ẩn những tác động sinh học có thể gây bất lợi cho một số nhóm người có bệnh lý nền đặc thù.
Nếu thuộc các nhóm nhạy cảm như có vấn đề về tuyến giáp, nhạy cảm với hormone, phụ nữ mang thai hoặc đang có bệnh nền cần theo dõi, bạn nên hết sức cẩn trọng hoặc tránh dùng sâm Maca khi chưa có hướng dẫn y tế.
Maca và những tác động sinh học được ghi nhận
Maca thuộc họ Cải (Brassicaceae), có nguồn gốc từ vùng núi cao Andes [1]. Trong y học dân gian, cây được xếp vào nhóm thực vật có đặc tính tương thích sinh học (adaptogen) [2]. Thuật ngữ này chỉ các thảo dược giúp cơ thể tăng khả năng chống chịu trước các tác nhân gây căng thẳng [2].
Phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất từ Maca chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như phenol, flavonoid, steroid và terpen [3]. Các hoạt chất này góp phần tạo nên hoạt tính chống oxy hóa [3]. Tuy nhiên, các chất chuyển hóa trong cây họ Cải nói chung và Maca nói riêng cũng có thể tương tác với quá trình trao đổi chất của cơ thể người sử dụng.
Các cơ quan quản lý dược phẩm và thực phẩm trên thế giới vẫn đang thận trọng trong việc đánh giá mức độ an toàn của Maca [1]. Chẳng hạn, Cơ quan Quản lý Hàng hóa Trị liệu Australia (TGA) từng ghi nhận dạng bột thô từ củ Maca khô thuộc nhóm nguy cơ thấp, nhưng vẫn chưa chấp thuận Maca như một chất mới dùng trong danh mục thuốc bổ sung do thiếu dữ liệu đầy đủ về độ an toàn và chất lượng [1].
Bằng chứng khoa học về công dụng: Còn nhiều khoảng cách
Phần lớn dữ liệu khoa học về tác dụng sinh học của Maca hiện nay vẫn dừng lại ở mức thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đánh giá tiềm năng của Maca trên chuột cống trắng Wistar đực trưởng thành bị rối loạn chức năng sinh sản do bột ngọt (MSG) [3]. 36 con chuột được chia thành 6 nhóm, dùng MSG liều 900 mg/kg/ngày trong 45 ngày [3]. Sau đó, các nhóm dùng chiết xuất thực vật qua đường xông dạ dày với liều 500 mg/kg/ngày trong 35 ngày tiếp theo [3]. Kết quả cho thấy Maca cải thiện độ di động tổng thể và độ di động tiến tới của tinh trùng, vốn bị tổn thương bởi MSG [3]. Tuy nhiên, hình thái tinh trùng không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm [3]. Chiết xuất cũng làm giảm các biến đổi mô học ở tinh hoàn [3].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2001 trên chuột cống trắng đực dùng chiết xuất nước từ rễ Maca liều 66,7 mg pha trong 1 mL, dùng 2 lần mỗi ngày liên tục trong 14 ngày [4]. Kết quả ghi nhận trọng lượng tinh hoàn và mào tinh tăng lên, dù trọng lượng túi tinh không đổi [4]. Chiết xuất kích thích quá trình sinh tinh thông qua tác động vào các giai đoạn khởi đầu của ống sinh tinh [4].
Về chuyển hóa, một nghiên cứu năm 2021 khảo sát trên chuột ăn chế độ giàu chất béo (HFD) [5]. Kết quả cho thấy bổ sung Maca giúp cải thiện khả năng tiêu hóa chất khô (tăng 2,8%), chất hữu cơ (tăng 2,6%), protein thô (tăng 3,4%), chiết xuất ete (tăng 2,9%) và tro (tăng 4,0%) so với nhóm chỉ ăn HFD [5]. Maca cũng cải thiện biểu hiện các gen vận chuyển dưỡng chất ở ruột non [5].
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng này cho thấy Maca có hoạt tính sinh học, nhưng kết quả trên động vật thí nghiệm không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người. Hiệu quả và mức độ an toàn thực tế trên lâm sàng vẫn đòi hỏi nhiều nghiên cứu quy mô hơn [1].
4 nhóm người cần cẩn trọng hoặc tránh dùng sâm Maca
Dựa trên đặc tính sinh học của thảo dược và thực trạng nghiên cứu hiện có, dưới đây là các nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định bổ sung Maca.
Thứ nhất là người mắc bệnh lý tuyến giáp. Cây Maca thuộc họ Thập tự (cùng họ với bắp cải, cải xoăn, súp lơ), là nhóm thực vật tự nhiên có chứa các hợp chất goitrogen. Các hợp chất goitrogen có thể can thiệp vào quá trình hấp thu và sử dụng iod của tuyến giáp, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng bướu cổ hoặc suy giáp ở những người đang có sẵn vấn đề rối loạn chức năng tuyến giáp. Những người bị viêm tuyến giáp, suy giáp hoặc có nhân tuyến giáp không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ rễ Maca thô.
Thứ hai là người có khối u phụ thuộc estrogen hoặc tiền sử ung thư vú, ung thư tử cung, lạc nội mạc tử cung. Một số hoạt chất chiết xuất từ Maca có thể tác động đến sự cân bằng nội tiết tố trong cơ thể. Khi các mô hoặc khối u nhạy cảm với sự dao động hormone, việc tự ý bổ sung các sản phẩm adaptogen có khả năng can thiệp trục nội tiết có thể gây rủi ro tiến triển bệnh. Do đó, người bệnh ung thư vú hoặc các bệnh lý phụ khoa phụ thuộc nội tiết cần tuyệt đối thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
Thứ ba là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện tại, chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của Maca trên phụ nữ trong thai kỳ cũng như ảnh hưởng của thảo dược qua sữa mẹ [1]. Vì dữ liệu còn thiếu hụt, nhóm đối tượng này nên tránh dùng để loại trừ rủi ro cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
Thứ tư là người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc có bệnh nền phức tạp. Maca có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa, tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất [5]. Khi cơ thể đang tiếp nhận các loại thuốc chuyển hóa qua gan, thận hoặc điều hòa tim mạch, sự xuất hiện của các chất hóa thực vật chưa được kiểm soát chặt chẽ có thể gây tương tác thuốc bất lợi.
Những hiểu lầm thường gặp về sâm Maca
Nhiều người lầm tưởng rằng là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng vô tội vạ. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có tác động sinh học mạnh mẽ đều tiềm ẩn tác dụng phụ và nguy cơ tương tác nếu dùng sai đối tượng.
Một hiểu lầm khác là đồng nhất Maca với một vị thuốc có thể điều trị dứt điểm mọi rối loạn sinh lý. Các bằng chứng cải thiện chỉ số tinh dịch hiện nay chủ yếu ghi nhận trên mô hình chuột bị tổn thương do hóa chất hoặc can thiệp ngắn ngày [3], [4]. Bột Maca không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn hóa.
Ngoài ra, nguồn gốc sản phẩm trên thị trường cũng rất đa dạng. Giữa nguồn Maca trồng tại Peru và Maca trồng tại các vùng địa lý khác có thể có sự khác biệt về thành phần hóa thực vật, nhưng hệ thống tên gọi và phân loại quốc tế vẫn chưa hoàn toàn thống nhất tuyệt đối về mặt tiêu chuẩn [1]. Do đó, hàm lượng chất có trong các chế phẩm trôi nổi rất khó kiểm soát.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh và muốn trải nghiệm loại thực phẩm này, việc sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc an toàn:
- Luôn kiểm tra tình trạng sức khỏe: Đảm bảo bản thân không nằm trong các nhóm nguy cơ về bệnh tuyến giáp hay nhạy cảm nội tiết.
- Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Sử dụng các sản phẩm có nhãn mác minh bạch, được cơ quan chức năng cấp phép lưu hành dưới dạng thực phẩm bổ sung.
- Không lạm dụng: Dùng với lượng vừa phải theo khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng. Tránh tăng liều đột ngột với kỳ vọng đạt hiệu quả nhanh.
- Dừng ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu gặp các phản ứng tiêu hóa, thay đổi chu kỳ kinh nguyệt hoặc khó chịu, cần ngưng dùng ngay.
Sâm Maca có thể là một nguồn thực phẩm bổ sung giàu hoạt chất sinh học, nhưng nó không phù hợp cho tất cả mọi người. Luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ chất bổ sung nào vào thói quen hàng ngày.