4 nhóm người cần thận trọng khi sử dụng chiết xuất khúng khéng

Lời đồn thổi về thần dược giải rượu và thực tế an toàn

Nhiều người Việt Nam thường tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ cây khúng khéng (tên khoa học: Hovenia dulcis) như một giải pháp thần kỳ để giải bia rượu, làm mát gan và bảo vệ cơ thể sau những buổi tiệc tùng. Nhu cầu bảo vệ sức khỏe gan tăng cao khiến các loại nước uống, viên nang hay trà từ loài cây này được săn đón nồng nhiệt trên thị trường.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có hoàn toàn lành tính cho mọi đối tượng như lời quảng cáo truyền miệng? Câu trả lời ngắn gọn là không: chiết xuất khúng khéng chứa các hoạt chất sinh học mạnh mẽ, và cơ quan quản lý an toàn thực phẩm quốc tế cảnh báo nhiều nhóm người phải đặc biệt thận trọng khi tiếp cận ^[1].

Đánh giá khắt khe từ cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu

Cây khúng khéng thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae), là loài thảo dược bản địa phân bố nhiều ở khu vực Đông Á và đã được ứng dụng trong y học cổ truyền Trung Hoa từ lâu ^[2]. Mặc dù cuống quả và quả của loài cây này giàu polysaccarit cùng các hợp chất có lợi, việc thương mại hóa dạng chiết xuất cô đặc lại đòi hỏi bằng chứng an toàn nghiêm ngặt hơn rất nhiều [1, 3].

Một ý kiến khoa học của Ủy ban Dinh dưỡng, Thực phẩm Mới và Chất gây dị ứng Thực phẩm (NDA) thuộc Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) công bố năm 2020 đã đánh giá độ an toàn của chiết xuất nước nóng từ quả và cuống quả khô của Hovenia dulcis ^[1]. Theo báo cáo, thành phần chính của chiết xuất này gồm khoảng 90% carbohydrate, khoảng 2% protein, 5% độ ẩm, dưới 1% chất béo, khoảng 2% tro và một lượng nhỏ các flavonoid như dihydromyricetin, myricetin và quercetin ^[1].

Sau khi xem xét các hồ sơ phân tích mẻ sản xuất, dữ liệu độc tính và nghiên cứu trên người được cung cấp, cơ quan này nhận thấy dữ liệu không chứng minh được các mẻ chiết xuất đáp ứng tiêu chuẩn quy định, các báo cáo nghiên cứu không cho phép xác minh tính đại diện của mẫu thử nghiệm, từ đó EFSA kết luận tính an toàn của chiết xuất thực phẩm mới này vẫn chưa được xác lập ^[1]. Đáng chú ý, hồ sơ đánh giá an toàn ban đầu đã loại trừ phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người mắc bệnh mạn tính như rối loạn chức năng gan ^[1].

Nhóm 1 và 2: Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú

Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng và tránh tự ý dùng chiết xuất khúng khéng. Theo hồ sơ an toàn của EFSA, đối tượng dự kiến sử dụng chiết xuất nước nóng từ quả và cuống quả thảo dược này chỉ dành cho người trưởng thành nói chung, loại trừ phụ nữ có thai và cho con bú ^[1].

Hiện nay chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai; các dữ liệu hiện có chỉ mới ghi nhận trên tế bào nấm men, tế bào nội mô mạch máu cuống rốn người (HUVEC), phôi gà hoặc động vật gặm nhấm [1, 4, 8]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 cho thấy chiết xuất 100% ethanol từ khúng khéng và hoạt chất ampelopsin có khả năng ức chế sự hình thành mạch máu mới trên tế bào nội mô mạch máu và ức chế sự hình thành mạch máu trên màng niệu đệm của phôi gà đang phát triển ^[3].

Dù tác dụng ức chế tăng sinh mạch máu được xem xét trong tiềm năng ngăn ngừa một số bệnh lý, sự phát triển của thai nhi trong bụng mẹ lại đòi hỏi quá trình tân tạo mạch máu liên tục để hình thành bánh nhau và nuôi dưỡng cơ thể ^[3]. Phụ nữ đang cho con bú cũng là nhóm bị loại trừ trong đánh giá tiêu dùng vì chưa có bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất sinh học hay flavonoid của khúng khéng có đi qua sữa mẹ hay gây hại cho trẻ sơ sinh hay không ^[1]. Do đó, người mẹ không nên sử dụng các sản phẩm bổ sung này.

Nhóm 3: Người có nguy cơ hoặc đang bị hạ đường huyết

Nhiều người có thói quen dùng nước khúng khéng hàng ngày nhưng không biết rằng loại thảo mộc này tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa năng lượng. Các bài tổng quan khoa học năm 2021 và 2024 chỉ ra rằng các bộ phận của Hovenia dulcis cũng như thành phần polysaccarit của cây có đặc tính chống đái tháo đường [3, 7, 8].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên tế bào tiền mỡ 3T3-L1 ghi nhận chiết xuất nước từ quả khúng khéng ở nồng độ 100 microgam/ml giúp điều hòa tăng phosphoryl hóa protein kinase kích hoạt bởi AMP (AMPK)-alpha với tỷ lệ 43,52%, tăng kinase gan B1 tỷ lệ 38,25% và tác động lên acetyl-CoA carboxylase tỷ lệ 20,39% ^[4]. Con đường AMPK này đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa hấp thu đường và cân bằng năng lượng nội bào ^[4].

Với những bệnh nhân đang điều trị tiểu đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc người có cơ địa hay bị tụt đường huyết, việc nạp thêm các sản phẩm có hoạt tính hạ đường huyết có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Hiện tượng hạ đường huyết đột ngột có thể dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi, ngất xỉu và tiềm ẩn nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời.

Nhóm 4: Người suy giảm chức năng gan, thận nặng

Nghịch lý lớn nhất nằm ở nhóm người bệnh gan: nhiều người tìm đến khúng khéng để chữa bệnh suy gan, nhưng đây lại chính là nhóm đối tượng được khuyến cáo thận trọng hàng đầu ^[1]. Trong hồ sơ khoa học của EFSA, nhóm đối tượng mắc bệnh mạn tính, cụ thể là suy giảm chức năng gan, bị loại trừ khỏi nhóm tiêu dùng mục tiêu ^[1].

Thực tế, một số nghiên cứu trên chuột đực công bố năm 2012 cho thấy việc dùng nước ép hoặc giấm lên men từ cuống quả khúng khéng với liều 10 mL/kg thể trọng cùng với cồn (50%, 10 mL/kg) trong 6 tuần làm giảm các enzym men gan AST, ALT, gamma-GT, giảm chỉ số gan, giảm triglycerid, cholesterol toàn phần và nồng độ peroxy hóa lipid (LPO), đồng thời cải thiện mức glutathione và các enzym chống oxy hóa ^[5]. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột cũng chỉ ra chiết xuất ethanol từ quả giúp bảo vệ gan trước tổn thương cấp tính do paracetamol (APAP) thông qua ức chế hoạt tính CYP2E1 và điều hòa apoptosis tế bào gan ^[6].

Dù vậy, các kết quả khả quan này chỉ được thực hiện trên chuột với mô hình gây độc nhân tạo, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác lập hiệu quả điều trị hoặc mức độ an toàn trên bệnh nhân xơ gan hay suy giảm chức năng gan thận nặng ở người [1, 2, 6]. Ngược lại, một nghiên cứu năm 2021 trên các chủng nấm men Saccharomyces cerevisiae cho thấy các phân đoạn chiết xuất ethanol từ lá khúng khéng làm giảm khả năng sống của tế bào và gây đột biến gen qua trung gian các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) ^[7]. Gan và thận bị suy giảm chức năng nặng sẽ không đủ khả năng chuyển hóa, đào thải các hợp chất phức tạp, khiến việc tự ý dùng thảo dược đậm đặc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc ngược.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem các chế phẩm khúng khéng như một "tấm khiên" giúp uống rượu bia không say và không hại gan. Cần nhấn mạnh rằng các nghiên cứu bảo vệ gan hiện nay mới chỉ dừng lại ở mô hình thí nghiệm trên động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [2, 6].

Khúng khéng không thể hóa giải hoàn toàn tác hại phá hủy tế bào của cồn ethylic khi con người tiêu thụ lượng lớn rượu bia. Thêm vào đó, việc chế biến theo phương pháp thủ công hoặc dùng các phân đoạn chiết xuất dung môi khác nhau có thể đưa vào cơ thể những hoạt chất chưa được kiểm soát độc tính tế bào ^[7]. Chiết xuất nước nóng từ quả và cuống quả vẫn chưa được cơ quan chuyên môn châu Âu thông qua mức độ an toàn cho người tiêu dùng đại trà do thiếu dữ liệu nhất quán về tiêu chuẩn sản phẩm ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và người thân trong gia đình, bạn nên áp dụng các nguyên tắc cẩn trọng sau:

• Xác định rõ tình trạng sức khỏe: Nếu bạn thuộc nhóm phụ nữ mang thai, cho con bú, người có tiền sử hạ đường huyết hoặc mắc các bệnh mạn tính về gan thận, hãy tránh sử dụng các thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất khúng khéng ^[1].
• Không tự ý dùng liều lượng cao: Vì chưa có quy chuẩn liều dùng chính xác và an toàn tuyệt đối trên người từ các cơ quan kiểm nghiệm quốc tế, chỉ nên sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng với lượng vừa phải và theo đúng hướng dẫn ghi trên nhãn ^[1].
• Hỏi ý kiến chuyên gia y tế: Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng nếu bạn đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, thuốc chuyển hóa qua enzym gan hoặc có bệnh nền mạn tính [1, 6].
• Không lạm dụng rượu bia: Biện pháp bảo vệ gan tốt nhất vẫn là hạn chế uống rượu bia, duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước và tập thể dục điều độ, thay vì trông cậy vào việc giải độc từ dược liệu.

Cây khúng khéng có nhiều tiềm năng sinh học quý giá đang được tiếp tục nghiên cứu, từ chống oxy hóa đến hỗ trợ điều hòa đường huyết và lipid [2, 5, 7]. Tuy nhiên, dược liệu nào cũng có hai mặt lợi và hại. Hiểu đúng tình trạng cơ thể và lắng nghe khuyến cáo y khoa là cách tốt nhất để bạn tự bảo vệ bản thân trước những trào lưu truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.