Nhiều người thường tìm đến các loại trà thảo mộc hoặc viên uống giải rượu với mong muốn bảo vệ lá gan sau những buổi tiệc tùng. Trong số đó, khúng khéng (danh pháp khoa học: Hovenia dulcis) nổi lên như một dược liệu được truyền tai có thể thanh lọc độc tố và ngăn ngừa xơ gan do rượu bia. Sự thật liệu thảo dược này có thể giúp người uống rượu bia tránh được xơ gan hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Khẳng định uống khúng khéng giúp ngăn ngừa xơ gan do rượu ở người là không chính xác và thiếu căn cứ y khoa. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng thực tế nào trên người chứng minh khúng khéng ngăn ngừa được xơ gan ở người lạm dụng rượu. Các bằng chứng khoa học ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan hiện tại chủ yếu dừng lại ở mô hình thí nghiệm trên chuột và tế bào.
Vì sao khúng khéng thu hút sự chú ý của giới khoa học?
Bệnh gan liên quan đến rượu bia đang trở thành gánh nặng y tế lớn trên toàn cầu [1]. Các loại thuốc điều trị hiện nay như disulfiram, benzodiazepine hay corticosteroid đôi khi gây ra tác dụng phụ như nhiễm độc gan hoặc phụ thuộc thuốc, khiến việc điều trị tối ưu gặp khó khăn [1]. Do đó, các nhà khoa học đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp hỗ trợ điều trị an toàn và hiệu quả hơn từ nguồn gốc tự nhiên [1].
Khúng khéng là loại thảo dược đã được sử dụng hơn một nghìn năm trong y học cổ truyền để xử lý các vấn đề về gan và ngộ độc rượu [2]. Dược liệu này chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như dihydromyricetin (DHM), quercetin, beta-sitosterol, kaempferol, stigmasterol, naringenin và các chuỗi polysaccharide phức tạp [1], [3]. Các phân tích tổng quan cho thấy khúng khéng có khả năng tác động qua nhiều con đường sinh học: hỗ trợ chuyển hóa cồn, điều hòa miễn dịch, giảm xơ hóa gan, chống stress oxy hóa, kích hoạt quá trình tự thực bào (autophagy), cải thiện chuyển hóa chất béo và bảo vệ hàng rào ruột [1].
Cơ chế tác động: Khúng khéng hoạt động thế nào trong phòng thí nghiệm?
Khi rượu (ethanol) đi vào cơ thể, quá trình chuyển hóa cồn sinh ra các chất trung gian độc hại, kích thích giải phóng các cytokine gây viêm, thúc đẩy stress oxy hóa và làm tích tụ mỡ trong tế bào gan [4]. Các thí nghiệm chỉ ra rằng các hoạt chất trong khúng khéng có thể can thiệp vào nhiều khâu của chuỗi phản ứng này.
Cụ thể, hoạt chất dihydromyricetin (DHM) chiết xuất từ khúng khéng thúc đẩy biểu hiện của các enzym chuyển hóa cồn, từ đó làm giảm nồng độ cồn và độc chất acetaldehyde [4]. Cơ chế này gắn liền với sự thay đổi tỷ lệ NAD+ trong gan [4]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ khúng khéng còn giúp kích hoạt con đường enzym AMPK và các thụ thể chuyển hóa mỡ, ức chế quá trình tổng hợp chất béo mới và giảm nồng độ các chất chỉ điểm viêm [5], [6], [4]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên trong thảo mộc này cũng hỗ trợ phục hồi hệ thống bảo vệ nội sinh của gan nhằm dọn dẹp các gốc tự do [2], [3].
Các nghiên cứu trên mô hình động vật và tế bào nói gì?
Để đánh giá tiềm năng của thảo dược này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng:
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác dụng của polysaccharide chiết xuất từ cuống quả khúng khéng (HDPS) đối với tổn thương gan cấp tính do rượu trên chuột [2]. Polysaccharide này gồm galactose, arabinose, rhamnose và galacturonic acid [2]. Khi thử nghiệm in vitro, HDPS thể hiện khả năng quét gốc tự do superoxide, ức chế mạnh quá trình peroxy hóa lipid và có hoạt tính thải sắt mức độ trung bình [2]. Trên chuột bị tổn thương gan cấp tính do rượu, việc sử dụng HDPS giúp giảm đáng kể men gan (alanine aminotransferase - ALT và aspartate aminotransferase - AST), giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong gan, đồng thời phục hồi đáng kể hoạt tính của hai enzym chống oxy hóa là superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [2]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên mô hình ngộ độc cấp tính ở động vật gặm nhấm, chưa phản ánh được tiến trình xơ gan mạn tính [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 tập trung vào polysaccharide từ cuống quả khúng khéng (HDPs) trên chuột phơi nhiễm cồn thông qua phân tích hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa học [5]. Kết quả cho thấy HDPs giúp giảm tình trạng rối loạn lipid máu do cồn liều trung bình (giảm rõ rệt cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C), làm tăng lượng glycogen dự trữ trong gan và ức chế các cytokine gây viêm ở trục ruột - gan gồm IL-4, IFN-gamma và TNF-alpha, từ đó đảo ngược các biến đổi bệnh lý ở gan [5]. Phân tích vi sinh đường ruột ghi nhận HDPs làm giảm ngành Proteobacteria, tăng Firmicutes, tăng tỷ lệ vi khuẩn có lợi Lactobacillus và giảm Enterobacteria [5]. Ngoài ra, HDPs điều hòa chuyển hóa axit béo ở gan qua việc gia tăng các chuỗi chuyển hóa axit arachidonic và glycerophospholipid [5]. Dù vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở việc quan sát sự biến đổi chuyển hóa trên chuột, chưa đại diện cho bệnh lý gan ở người [5].
Nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá hạt khúng khéng trên chuột được cho uống dịch chiết nước trong 7 ngày trước khi dùng cồn [3]. Thử nghiệm cho thấy hạt khúng khéng có hoạt tính chống oxy hóa mạnh (245,11 +- 10,17 micromol Fe2+/g theo thử nghiệm FRAP và 284,35 +- 23,57 micromol TE/g theo TEAC), chứa hàm lượng lớn hợp chất phenol và flavonoid [3]. Dịch chiết hạt giúp giảm men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), giảm mỡ máu triglyceride, hạ MDA, đồng thời tăng nồng độ glutathione nội sinh và phục hồi hoạt tính của SOD cùng catalase trong gan chuột [3]. Phân tích mạng lưới dược lý chỉ ra ba hoạt chất chính gồm kaempferol, stigmasterol và naringenin can thiệp vào stress oxy hóa và viêm [3]. Hạn chế lớn là việc can thiệp chỉ theo mô hình phòng ngừa ngắn hạn 7 ngày trên chuột [3].
Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu khác đi sâu vào hoạt chất dihydromyricetin (DHM) trên chuột đực dòng C57BL/6J được cho uống cồn mạn tính kết hợp mô hình tế bào HepG2/VL-17A [4]. Liều DHM được tiêm phúc mạc là 5 mg/kg và 10 mg/kg [4]. Kết quả ghi nhận DHM làm giảm tình trạng thoái hóa mỡ gan, hạ triglyceride gan và giảm các dấu ấn tổn thương gan [4]. DHM kích hoạt mạnh mẽ AMPK, carnitine palmitoyltransferase (CPT)-1a và acetyl CoA carboxylase (ACC)-1, đồng thời làm giảm các chất trung gian gây viêm trong huyết thanh và tế bào [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu dùng đường tiêm phúc mạc trên chuột và thử trên dòng tế bào, khác biệt rất lớn so với việc con người uống dịch chiết thảo mộc qua đường tiêu hóa [4].
Nghiên cứu công bố năm 2017 tiếp tục làm rõ cơ chế chống tích tụ mỡ của chiết xuất khúng khéng (HDT) trên tế bào gan Hep G2 nhiễm axit oleic và mô hình chuột tăng lipid máu cấp tính [6]. HDT kích hoạt AMPK phosphoryl hóa và PPAR-alpha/CPT-1, đồng thời ức chế các protein liên quan đến tổng hợp cholesterol và mỡ như HMG-CoA reductase, SREBP-1c, SREBP-2 và acid béo synthase [6]. Khi dùng chất ức chế AMPK (hợp chất C), tác dụng giảm mỡ của HDT bị chặn lại [6]. Trên chuột tăng mỡ máu cấp, HDT bảo vệ cơ thể trước sự gia tăng cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và tăng cường hệ thống enzym chống oxy hóa [6].
Giới hạn cốt lõi: Khoảng cách từ mô hình chuột đến thực tế ở người
Dù các kết quả tiền lâm sàng ghi nhận nhiều tín hiệu khả quan, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa công dụng của khúng khéng.
Tất cả các dữ liệu thực nghiệm nêu trên đều được tiến hành trên chuột thí nghiệm hoặc các dòng tế bào biệt hóa trong ống nghiệm [2], [5], [3], [6], [4]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người chứng minh khúng khéng có thể đảo ngược hoặc ngăn ngừa xơ gan do rượu. Quá trình chuyển hóa các hợp chất sinh học ở người phức tạp hơn chuột rất nhiều; sinh khả dụng của hoạt chất khi uống vào cơ thể người có thể không đạt nồng độ điều trị như trong môi trường thí nghiệm.
Bên cạnh đó, xơ gan do cồn là hệ quả của cả một quá trình tổn thương mạn tính kéo dài nhiều năm hoặc hàng chục năm, dẫn tới xơ hóa mô bào và hoại tử không hồi phục. Không có bất kỳ thảo dược nào có thể "che chắn" hoàn toàn lá gan nếu lượng độc chất từ rượu bia vẫn liên tục được nạp vào cơ thể.
Những hiểu lầm tai hại về việc giải rượu và bảo vệ gan
Sai lầm phổ biến nhất là tâm lý "uống để giải độc": Nhiều người tin rằng chỉ cần uống một cốc nước khúng khéng trước hoặc sau cuộc nhậu thì gan sẽ an toàn, từ đó thoải mái uống thêm nhiều rượu bia hơn. Thực tế, thảo mộc chỉ hỗ trợ phần nào cơ chế chống oxy hóa [2], [3], không thể triệt tiêu hoàn toàn sự hủy hoại tế bào của cồn.
Một hiểu lầm khác là xem khúng khéng như một loại thuốc chữa bệnh gan. Cần nhấn mạnh, các chiết xuất từ thảo dược tự nhiên không có tác dụng thay thế các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để dùng thảo dược có thể khiến bệnh gan tiến triển nặng hơn một cách âm thầm.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng khúng khéng?
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về độ an toàn của khúng khéng trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm và nuôi cấy tế bào [2], [5], [6], [4], vì vậy những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng.
Người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, người bị suy giảm chức năng gan nặng hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan (như cytochrome P450) cần hết sức cẩn trọng, do khúng khéng có tương tác ức chế một số enzym chuyển hóa thuốc [7]. Những trường hợp này nhất thiết phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ khúng khéng.
Áp dụng đúng cách trong đời sống
Nếu bạn muốn sử dụng khúng khéng như một thức uống thực vật bổ trợ sức khỏe nói chung, hãy lưu ý:
- Chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn các sản phẩm trà hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được cơ quan chức năng kiểm định.
- Do các nghiên cứu chưa đưa ra khuyến cáo về liều lượng tối ưu tuyệt đối trên cơ thể người, người dùng không nên lạm dụng dài ngày với nồng độ đậm đặc mà cần tham khảo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ.
- Biện pháp cốt lõi, duy nhất và hiệu quả nhất để phòng ngừa xơ gan do rượu là kiểm soát hoặc ngưng tiêu thụ rượu bia, kết hợp ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước mỗi ngày.
Khúng khéng là một loại thảo mộc chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa giàu tiềm năng hỗ trợ gan trên mô hình thí nghiệm. Dẫu vậy, không có bất kỳ loại thảo dược nào có thể thay thế một lối sống lành mạnh hay trở thành "tấm khiên" bảo vệ bạn trước tác hại của bia rượu. Cách bảo vệ lá gan tốt nhất vẫn là hạn chế tối đa việc dung nạp cồn vào cơ thể.
