Hoàng cầm là một vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được nhiều người tìm mua để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị các vấn đề hô hấp và viêm nhiễm. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm cô đặc từ dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Không phải ai cũng thích hợp để sử dụng hoàng cầm một cách tùy tiện, đặc biệt là những người có bệnh lý nền hoặc đang trong các giai đoạn thể trạng nhạy cảm.
Câu trả lời ngắn gọn là người có bệnh lý gan, người huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật và phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng hoàng cầm mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ. Dù hoàng cầm sở hữu nhiều hoạt tính sinh học giá trị, các báo cáo lâm sàng và nghiên cứu dược lý đã chỉ ra những nguy cơ tổn thương gan có thể hồi phục, tác động điều hòa mạch máu và hiện tượng an thần ảnh hưởng đến hệ thần kinh [1], [2].
Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong hoàng cầm
Hoàng cầm (tên khoa học là Scutellaria baicalensis) thuộc họ Hoa môi, là loại cây thảo dược lưu niên được ghi nhận trong nhiều bộ dược điển lớn [3], [2]. Rễ khô của cây là bộ phận dùng chủ yếu trong các bài thuốc cổ truyền lẫn các nghiên cứu hiện đại [3]. Dược liệu này chứa hơn 40 đến 100 hợp chất flavonoid khác nhau, trong đó các thành phần hoạt tính quan trọng nhất gồm có baicalin, baicalein, wogonoside, wogonin, scutellarin và scutellarein [4], [5], [2].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận hoàng cầm cùng các hoạt chất chiết xuất có đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ thần kinh, chống chết tế bào theo chương trình và kháng khuẩn [1], [4]. Cụ thể, hoạt chất baicalein thể hiện hoạt tính chống lại các dạng hình thái của vi khuẩn Borrelia burgdorferi, Borrelia garinii trong ống nghiệm và ức chế ký sinh trùng Babesia duncani [1], [4]. Chiết xuất hoàng cầm cũng cho thấy khả năng điều hòa mạch máu và ức chế phì đại cơ tim [2]. Dù vậy, các chất này còn tác động lên các thụ thể GABA trong hệ thần kinh trung ương và chuyển hóa qua các cơ quan nội tạng, tạo ra những tương tác phức tạp [1], [2].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và nguy cơ tổn thương gan
Nghiên cứu tổng quan về các loại thảo dược tự nhiên công bố năm 2020 ghi nhận một dạng sản phẩm thực phẩm y học kết hợp giữa hoàng cầm tinh chế và vỏ cây keo (Acacia catechu) chứa baicalin và catechin cô đặc đã gây ra tổn thương gan có thể hồi phục ở ít nhất 35 trường hợp [1]. Tỷ lệ rủi ro ước tính của hiện tượng này là khoảng 1 trên 10.000 người dùng [1]. Dù vậy, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) đối với sản phẩm thương mại này trên động vật được xác định là 1.000 mg/kg mỗi ngày [1].
Các dữ liệu nghiên cứu sâu hơn công bố năm 2021 cũng tái khẳng định mối liên hệ giữa chế phẩm chứa baicalin cô đặc này với ít nhất 35 ca tổn thương gan có thể hồi phục [4]. Ngược lại, tổn thương gan thường không được ghi nhận khi dùng chiết xuất toàn phần của cây [1]. Một nghiên cứu lâm sàng gần đây theo dõi các bệnh nhân uống công thức toàn phần từ thảo dược hoàng cầm với liều lượng 1.335 mg mỗi ngày trong thời gian trung bình 444 ngày đã không tìm thấy dấu hiệu độc tính trên gan [1], [4]. Thêm vào đó, thử nghiệm an toàn trên người với hoạt chất baicalin đơn thuần cho thấy liều từ 200 đến 800 mg mỗi ngày là an toàn, dung nạp tốt với đặc tính dược động học thuận lợi [4].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược giai đoạn I công bố năm 2021 tại Trung Quốc đã đánh giá mức độ an toàn và dược động học của viên nén baicalein trên người khỏe mạnh [3]. Trong thử nghiệm đơn liều kéo dài 7 tháng này, 60 đối tượng nhận ngẫu nhiên từ 100 đến 800 mg baicalein hoặc giả dược, 40 đối tượng tham gia thử nghiệm dược động học với các liều 200, 400, 600, 800 mg và 10 người được đánh giá ảnh hưởng của thức ăn [3]. Kết quả theo dõi trên 80 người cho thấy có 56 biến cố bất lợi xuất hiện ở 32 người, gồm 49 biến cố ở 28/68 người dùng baicalein và 7 biến cố ở 4/12 người dùng giả dược [3]. Tất cả các phản ứng phụ đều ở mức độ nhẹ và tự khỏi mà không cần can thiệp y tế, phổ biến nhất là tăng protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) và tăng triglyceride máu [3].
Ngoài đường uống, các đánh giá chuyên sâu năm 2013 và 2025 cũng xem xét tính an toàn tại chỗ của hoàng cầm [6], [5]. Chiết xuất nước chuẩn hóa không gây kích ứng da hay dị ứng trên thỏ và chuột lang [5]. Hội đồng Đánh giá An toàn Thành phần Mỹ phẩm năm 2025 kết luận chiết xuất rễ và bột rễ hoàng cầm là an toàn khi dùng ngoài da theo nồng độ hiện hành, tuy nhiên dữ liệu hiện tại vẫn chưa đủ để đưa ra kết luận an toàn cho chiết xuất toàn cây hoặc chiết xuất mầm hoàng cầm [6].
4 nhóm người không nên tự ý dùng hoàng cầm
Dựa trên các đặc tính dược lý, tài liệu y văn cổ truyền và bằng chứng lâm sàng, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và không được tự ý sử dụng hoàng cầm.
Thứ nhất là người có tiền sử bệnh lý gan hoặc suy giảm chức năng gan. Dù độc tính trên gan thường liên quan đến các sản phẩm chiết xuất tinh chế hàm lượng cao thay vì dạng chiết xuất toàn phần, y văn đã ghi nhận ít nhất 35 trường hợp bị tổn thương gan có thể hồi phục liên quan đến chế phẩm chứa baicalin cô đặc [1], [4]. Những người đang bị viêm gan, men gan cao hoặc xơ gan nếu tự ý uống các sản phẩm bổ sung chứa hoạt chất cô đặc từ hoàng cầm có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan.
Thứ hai là người bị huyết áp thấp. Theo các tài liệu y học cổ truyền Trung Hoa hàng nghìn năm, hoàng cầm vốn là vị thuốc được sử dụng để điều trị chứng tăng huyết áp [4]. Nghiên cứu dược lý năm 2022 cũng xác nhận tổng flavonoid trong hoàng cầm có tác dụng điều hòa mạch máu và hỗ trợ bệnh lý tim mạch [2]. Do đó, người vốn có mức huyết áp thấp nếu tự ý sử dụng hoàng cầm liều cao có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp quá mức, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng.
Thứ ba là người chuẩn bị phẫu thuật. Trong y học cổ truyền, hoàng cầm được ghi nhận dùng trong các tình trạng xuất huyết [4]. Khi kết hợp với các can thiệp ngoại khoa có dùng thuốc gây mê hoặc thuốc an thần, hoàng cầm có thể tạo ra tương tác không mong muốn do dược liệu này đã được báo cáo là có tác dụng an thần và hoạt động trên các thụ thể GABA của hệ thần kinh [1]. Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn tuyệt đối của hoàng cầm trong quá trình phẫu thuật ở người, vì vậy việc ngừng thảo dược trước phẫu thuật là nguyên tắc an toàn cần tuân thủ.
Thứ tư là phụ nữ mang thai. Cần khẳng định rõ ràng rằng hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của hoàng cầm trên phụ nữ mang thai; các dữ liệu an toàn hiện có chỉ được thực hiện trên người trưởng thành khỏe mạnh, tế bào hoặc mô hình động vật [3], [5], [2]. Việc thiếu hụt dữ liệu an toàn trên thai nhi khiến việc tự ý dùng bất kỳ chế phẩm hay bài thuốc nào chứa hoàng cầm trong thai kỳ đều tiềm ẩn rủi ro khó kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoàng cầm
Nhiều người lầm tưởng rằng là thảo mộc tự nhiên thì hoàng cầm hoàn toàn vô hại và có thể uống thay trà mỗi ngày để giải độc. Thực tế, thảo dược này có hoạt tính sinh học rất mạnh với hàng chục hợp chất chuyển hóa phức tạp [4], [2]. Đã có các trường hợp tổn thương gan cấp tính được ghi nhận từ các sản phẩm chứa hoạt chất baicalin tinh chế [1], [4]. Do đó, quan niệm "cứ là cây cỏ thì không độc" là hoàn toàn sai lầm.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý mua các loại bột hoàng cầm không rõ nguồn gốc để uống lâu dài. Một nghiên cứu năm 2025 ứng dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-MS/MS) để phân tích độc tố nấm mốc Aflatoxin B1 trên các mẫu hoàng cầm thương phẩm [7]. Trong số 6 mẫu hoàng cầm thương mại được kiểm tra, nghiên cứu phát hiện có 2 mẫu chứa độc tố Aflatoxin B1, dù hàm lượng này vẫn nằm dưới ngưỡng giới hạn an toàn quốc gia [7]. Điều này cảnh báo rằng nguy cơ ô nhiễm nấm mốc từ quy trình thu hái và bảo quản thảo dược kém chất lượng hoàn toàn có thể gây hại cho sức khỏe người dùng [7].
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng không nên tự ý bốc thuốc hoàng cầm để điều trị các bệnh lý nhiễm trùng, cao huyết áp hay mất ngủ tại nhà. Thảo dược chỉ nên được dùng khi có chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Khi được kê đơn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian điều trị; không tự ý kéo dài thời gian uống thuốc.
Người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng hoạt chất và độc tố nấm mốc. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc an thần hoặc thuốc chuyển hóa qua gan cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị trước khi có ý định kết hợp thêm các sản phẩm chứa hoàng cầm. Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi quá mức, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay chóng mặt, người dùng cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.
Hoàng cầm là dược liệu quý với nhiều tiềm năng chống viêm và kháng khuẩn đã được y văn ghi nhận. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng điều trị và nguy cơ tác dụng phụ phụ thuộc rất lớn vào cơ địa từng người cùng liều lượng sử dụng. Thận trọng, hiểu đúng thể trạng của bản thân và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn y tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe trước các bài thuốc tự truyền tai nhau.
