Nhiều người có thói quen hãm trà hoặc ngâm rượu các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ thảo mộc lành tính, không gây hại cho cơ thể. Trong số đó, ngọc vạn vàng (tên khoa học là Dendrobium chrysotoxum), một loài thuộc chi Thạch hộc, được truyền tai nhau như một loại thần dược bồi bổ, tăng cường sức đề kháng và thanh nhiệt.
Tuy nhiên, dù là thảo mộc tự nhiên, việc sử dụng không đúng đối tượng hoặc liều lượng có thể mang lại những tác dụng phụ không mong muốn. Dữ liệu khoa học cho thấy các hoạt chất sinh học trong chi thảo dược này có thể gây tác động hạ huyết áp hoặc can thiệp chuyển hóa, khiến nhiều người cần phải hết sức cẩn trọng.
Chi thảo mộc Thạch hộc tác động đến cơ thể như thế nào?
Ngọc vạn vàng thuộc chi Lan hoàng thảo (Dendrobium), chi thực vật lớn thứ hai trong họ Phong lan (Orchidaceae) [1], [2]. Chi thảo mộc này từ lâu đã được ghi nhận trong các bài thuốc cổ truyền và dùng làm trà thảo mộc, ngâm rượu trắng [3].
Theo các tổng quan khoa học, các loài thuộc chi Dendrobium chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đa dạng [3], [1]. Đánh giá công bố năm 2023 cho thấy các loài thảo dược này thể hiện tiềm năng hỗ trợ hội chứng chuyển hóa như chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết và kiểm soát mỡ máu [1].
Đặc biệt, cơ chế hạ huyết áp của các loài chi Thạch hộc đã được ghi nhận [1]. Tác động làm giảm huyết áp này liên quan trực tiếp đến việc tăng sinh nitric oxide (NO) và ức chế con đường truyền tín hiệu kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK) [1]. Do đó, việc tự ý bổ sung thảo dược có thể gây tụt huyết áp bất thường ở người có tiền sử huyết áp thấp.
Bốn nhóm người cần tránh tự ý dùng ngọc vạn vàng
Dù mang lại một số đặc tính sinh học, ngọc vạn vàng không phù hợp cho mọi người, đặc biệt là các nhóm sau:
Người có tiền sử huyết áp thấp: Hoạt tính sinh học của các loài chi Dendrobium đã được chứng minh có khả năng hạ huyết áp thông qua cơ chế sản sinh nitric oxide [1]. Đối với những người vốn đã có chỉ số huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp, việc tự ý dùng thêm thảo dược này có thể khiến huyết áp tụt sâu hơn, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt.
Phụ nữ đang mang thai: Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn tuyệt đối của ngọc vạn vàng trên đối tượng phụ nữ mang thai [3], [1]. Một số loài thảo dược tự nhiên dùng trong y học cổ truyền tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên phôi thai hoặc hệ sinh sản, cần tuyệt đối tránh tự ý bổ sung nếu chưa có chỉ định của chuyên gia y tế.
Người chuẩn bị bước vào phẫu thuật: Tác động hạ huyết áp của thảo dược này có thể gây khó khăn trong việc kiểm soát huyết động và duy trì dấu hiệu sinh tồn trong suốt quá trình can thiệp ngoại khoa [1]. Để phòng ngừa nguy cơ dao động huyết áp đột ngột khi gây mê và phẫu thuật, bệnh nhân cần ngừng uống các loại thảo mộc tự phát trước ngày phẫu thuật.
Người tỳ vị hư hàn (tiêu hóa kém, dễ lạnh bụng): Theo y học cổ truyền, Thạch hộc là vị thuốc bổ âm, mang tính thanh lương. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của ngọc vạn vàng trên người có thể trạng tỳ vị hư hàn; việc dùng các chiết xuất thảo mộc có tính hàn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng đầy trướng, đi ngoài phân lỏng.
Các nghiên cứu độc học nói gì về ngọc vạn vàng?
Để đánh giá tính an toàn thực phẩm của ngọc vạn vàng (Dendrobium chrysotoxum), một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát 49 mẫu hoa thu thập tại 5 tỉnh miền nam Trung Quốc [4].
Nghiên cứu tiến hành đánh giá dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng, ghi nhận không có mẫu nào vi phạm 5 chỉ tiêu kim loại nặng và 33 loại thuốc trừ sâu bị cấm [4]. Thử nghiệm độc tính cấp tính đường uống trên chuột cho thấy không quan sát thấy độc tính ở mức liều 30,0 g/kg [4]. Chiết xuất hoa không gây đột biến gen trên chuột [4]. Trong khoảng liều 6,67 g/kg, chiết xuất không gây vi nhân trong hồng cầu tủy xương chuột hay sai lệch nhiễm sắc thể ở tế bào sinh tinh chuột [4]. Đồng thời, trong giới hạn liều 10 g/kg, chiết xuất hoa không gây độc tính bán trường diễn ở chuột [4].
Nghiên cứu này cũng xác định được 2.047 chất chuyển hóa và 16 loại axit amin, cho thấy hoa ngọc vạn vàng an toàn cho người dùng khi sử dụng ở liều khuyến cáo [4]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) và tế bào, chứ chưa thực hiện trên người bệnh hoặc các nhóm đối tượng nhạy cảm [4].
Bằng chứng an toàn từ các loài thảo mộc cùng chi
Các nghiên cứu khác trên các loài cùng chi Dendrobium cũng ghi nhận dữ liệu độc tính thấp trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột Sprague-Dawley đánh giá loài lai Dendrobium Taiseed Tosnobile cho thấy liều dùng đường uống lên tới 2.400 mg/kg trong 90 ngày không gây tác dụng phụ hay độc tính di truyền [5]. Chiết xuất nước của loài Dendrobium moniliforme và Dendrobium candidum cũng được ghi nhận không gây độc tính cấp tính hay đột biến gen ở mức liều thử nghiệm trên chuột [5].
Tuy nhiên, trong một nghiên cứu năm 2016 trên chuột đực dùng chiết xuất nước của Dendrobium moniliforme, chỉ số urê máu (BUN) ở nhóm dùng liều cao 2.500 mg/kg và 5.000 mg/kg đã tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng [2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào người HEK293 cũng ghi nhận tình trạng độc tế bào xuất hiện ở nồng độ trên 6 mg/mL, với giá trị IC50 là 10 mg/mL [2].
Về hàm lượng nguyên tố vi lượng, một nghiên cứu năm 2019 tính toán dựa trên Dược điển Trung Quốc (quy định liều dùng hàng ngày của Thạch hộc là 6-12 g sản phẩm khô) chỉ ra rằng việc sử dụng 12 g/ngày không vượt quá mức khuyến nghị hàng ngày (RDI) của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ, không gây ngộ độc nguyên tố vi lượng [6].
Dù vậy, các nhà khoa học vẫn lưu ý rằng hầu hết dữ liệu chỉ giới hạn ở mức tiền lâm sàng và thử nghiệm tế bào, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh để xác định đầy đủ tính an toàn, hiệu quả và dược động học [3], [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng ngọc vạn vàng
Sai lầm thường thấy nhất là quan niệm "thảo dược uống bao nhiêu cũng được". Dù ngọc vạn vàng được ghi nhận có độc tính thấp trong các nghiên cứu động vật, việc lạm dụng quá mức vẫn có thể tác động đến chức năng thận hoặc các chỉ số sinh hóa máu [2].
Nhiều người còn nhầm lẫn ngọc vạn vàng có thể thay thế thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường. Dù chi Thạch hộc có tiềm năng giảm mỡ máu và giảm đường huyết trong phòng thí nghiệm, chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ [1].
Ngoài ra, việc tự ý hái ngọc vạn vàng mọc hoang dã hoặc mua nguồn không rõ xuất xứ tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn với các loài cây có độc tính cao hoặc nhiễm kim loại nặng từ môi trường ô nhiễm, gây nguy hại cho sức khỏe.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh bình thường muốn thưởng thức hoa hoặc thân ngọc vạn vàng, nên lưu ý các nguyên tắc:
- Liều lượng vừa phải: Theo Dược điển Trung Quốc, liều tham khảo của dược liệu Thạch hộc khô là 6 đến 12 g mỗi ngày [6]. Không nên dùng vượt quá liều khuyến cáo này [6].
- Cách dùng: Có thể dùng hoa khô hãm với nước sôi làm trà uống trong ngày hoặc phối hợp hầm canh bồi bổ [3], [4].
- Lựa chọn nguồn gốc: Chỉ mua hoa và thân thảo dược từ các đơn vị sản xuất uy tín, được kiểm nghiệm không tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật hay kim loại nặng [4].
- Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện dấu hiệu choáng váng, tụt huyết áp hoặc đau bụng sau khi sử dụng, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Ngọc vạn vàng là nguồn dược thảo tự nhiên giàu chất chống oxy hóa và có triển vọng phát triển thành thực phẩm bồi bổ [3], [4]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người dân không nên tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng, đặc biệt người có bệnh nền tim mạch, tụt huyết áp, phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.
