Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo dược tự nhiên về sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ tiết niệu. Trong số các cây cỏ quen thuộc, hải kim sa (còn gọi là bòng bong, thòng bong, tên khoa học Lygodium japonicum) thường được truyền miệng là vị thuốc lợi tiểu lành tính. Thấy cây mọc hoang dã nhiều nơi, không ít người lầm tưởng thảo dược này an toàn tuyệt đối và có thể đun nước uống thay trà quanh năm.
Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hải kim sa hằng ngày tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ mất nước và tụt huyết áp. Những nhóm đối tượng có thể trạng đặc thù như người suy thận nặng, người cao tuổi thể trạng suy nhược, người có tiền sử huyết áp thấp và phụ nữ mang thai cần hết sức cẩn trọng, tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng mà không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Hải kim sa là cây gì và chứa những hoạt chất nào?
Hải kim sa thuộc họ Bòng bong (Schizaeaceae), vốn là loài dương xỉ mọc leo khá phổ biến tại các vùng ẩm ướt ở châu Á cũng như phân bố ở nhiều khu vực trên thế giới [1], [2]. Theo y học cổ truyền, bộ phận dùng làm thuốc thường là bào tử chín phơi khô (hải kim sa) hoặc toàn bộ dây leo mang lá (hải kim sa thảo). Dược liệu này từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm giải trừ thấp nhiệt và hỗ trợ đường tiểu tiện [3].
Về mặt hóa học thực vật, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích thành phần của loài dương xỉ này. Một nghiên cứu công bố năm 2005 sử dụng kỹ thuật sắc ký cột và phân tích quang phổ đã phân lập được 8 hợp chất từ thảo dược Lygodium japonicum [4]. Các chất này bao gồm tilianin, kaempferol-7-O-alpha-L-rhamnopyranoside, kaempferol, p-coumaric acid, hexadecanoic acid 2,3-dihydroxy-propyl ester, daucosterol, beta-sitosterol và 1-hentriacontanol [4]. Trong đó, tilianin, kaempferol-7-O-alpha-L-rhamnopyranoside và hexadecanoic acid 2,3-dihydroxy-propyl ester lần đầu tiên được tìm thấy trong chi Lygodium [4].
Ngoài các chất chuyển hóa thứ cấp kể trên, một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận loài Lygodium japonicum có chứa kích thích tố thực vật gibberellin A73 methyl ester (GA73-Me), một chất thuộc nhóm antheridiogen đóng vai trò điều hòa sinh sản ở thực vật [5]. Những hợp chất tự nhiên này mang lại các hoạt tính sinh học nhất định nhưng cũng có thể tác động phức tạp lên cơ thể người nếu dùng không đúng cách.
Bằng chứng khoa học về tác dụng chống viêm trong phòng thí nghiệm
Để giải thích cơ chế vì sao hải kim sa hay được dùng trong các bệnh lý viêm nhiễm theo kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên mô hình tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động chống viêm của chiết xuất ethanol từ bào tử Lygodium japonicum trên đại thực bào RAW 264.7 của chuột được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [3].
Trong thí nghiệm này, ở dải nồng độ không gây độc tế bào từ 50 đến 300 microg/ml, chiết xuất bào tử hải kim sa đã ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO) và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) [3]. Tuy nhiên, chiết xuất chỉ ức chế interleukin-6 (IL-6) ở nồng độ cao từ 200 microg/ml trở lên [3]. Cơ chế giảm NO được xác định là do ức chế biểu hiện mRNA và protein của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS), trong khi biểu hiện của cyclooxygenase-2 (COX-2) hoàn toàn không bị ảnh hưởng [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết này ức chế biểu hiện mRNA của các chất trung gian tiền viêm gồm IL-6, IL-1beta và TNF-alpha thông qua việc ổn định protein ức chế kappaBalpha và ức chế p38 MAPK [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất bào tử hải kim sa có tiềm năng làm giảm phản ứng viêm in vitro trên tế bào chuột [3]. Dù vậy, đây chỉ mới là nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định liều lượng điều trị an toàn hay khả năng thay thế thuốc chữa bệnh.
Lợi ích truyền thống đi kèm nguy cơ: Cơ chế mất nước và tụt huyết áp
Trong thực tế sử dụng dân gian, hải kim sa được xếp vào nhóm dược liệu có tính chất lợi niệu bài thạch, tức kích thích thận tăng đào thải nước tiểu để tống cặn lắng đường tiết niệu ra ngoài. Khi một người khỏe mạnh uống với lượng vừa phải, lượng dịch lọc qua cầu thận tăng lên và lượng nước tiểu bài xuất nhiều hơn. Tuy nhiên, việc tăng bài tiết dịch kéo theo sự thất thoát các chất điện giải cần thiết như natri và kali.
Nếu một người tự ý đun sắc uống liên tục hàng ngày mà không kiểm soát tổng lượng nước dung nạp và bài xuất, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái mất cân bằng dịch. Lượng dịch tuần hoàn trong lòng mạch bị sụt giảm nhanh chóng. Thể tích tuần hoàn giảm khiến tim không đủ lượng máu để bơm đi nuôi các cơ quan, trực tiếp dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp thứ phát. Huyết áp tụt kèm theo mất nước sẽ khiến người bệnh mệt lả, chóng mặt, hoa mắt, thậm chí ngất xỉu hoặc thiếu máu cục bộ đến các cơ quan trọng yếu.
4 nhóm người không nên tự ý sắc uống hải kim sa hằng ngày
Chính vì đặc tính kích thích lợi niệu mạnh mẽ và nguy cơ rối loạn điện giải khi lạm dụng, có 4 nhóm đối tượng đặc thù tuyệt đối không nên tự ý dùng loại thảo dược này mỗi ngày:
1. Người suy thận nặng: Thận của người bị suy giảm chức năng giai đoạn nặng đã mất đi khả năng tự điều chỉnh cân bằng nước và điện giải. Việc tự ý đưa vào cơ thể các hoạt chất kích thích bài niệu có thể khiến thận phải làm việc quá tải, làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận, gây rối loạn điện giải nguy hiểm và đẩy nhanh nguy cơ phải lọc máu cấp cứu. Bệnh nhân thận cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thận.
2. Người cao tuổi thể trạng già yếu: Người già thường có cơ chế điều hòa dịch và phản xạ huyết áp kém nhạy bén. Hệ thống tim mạch và thành mạch máu đã xơ hóa, giảm khả năng co bóp bù trừ khi cơ thể thiếu nước. Khi uống nước sắc hải kim sa liên tục, tình trạng tiểu nhiều sẽ gây mất nước tiềm tàng, dễ dẫn đến tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, choáng váng và nguy cơ ngã gãy xương hoặc đột quỵ do thiếu máu não thoáng qua.
3. Người có tiền sử huyết áp thấp: Nhóm người này vốn đã có chỉ số áp lực mạch máu dưới mức bình thường. Uống thảo dược lợi tiểu kéo dài làm giảm trực tiếp thể tích máu lưu thông, khiến huyết áp càng hạ sâu hơn. Người bệnh sẽ thường xuyên xuất hiện các triệu chứng như lạnh đầu chi, xây xẩm mặt mày khi đứng lên ngồi xuống, hụt hơi, tim đập nhanh do phản xạ bù trừ và suy nhược cơ thể.
4. Phụ nữ mang thai: Trong thai kỳ, thể tích máu của người mẹ cần phải duy trì ổn định để nuôi dưỡng thai nhi qua bánh nhau. Tình trạng mất nước và tụt huyết áp ở bà bầu có thể làm giảm lưu lượng máu cung cấp cho tử cung, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của thai. Hơn nữa, dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn, độc tính sinh sản hay nguy cơ dị tật của Lygodium japonicum trên phụ nữ mang thai hiện hoàn toàn chưa có trong các y văn khoa học hiện đại. Để bảo vệ thai kỳ, phụ nữ có thai tuyệt đối không nên dùng loại nước này.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược mọc hoang
Rất nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm: "Thuốc nam hái ngoài vườn hay trên đồi núi là cỏ cây thiên nhiên nên hoàn toàn vô hại, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là suy nghĩ rất nguy hiểm. Mọi cây cỏ tự nhiên đều chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học nhất định như flavonoid, phytosterol hay axit hữu cơ [4]. Các chất này khi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và thải trừ qua thận.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự gom cây dại về đun uống mà không kiểm tra độ sạch của nguồn dược liệu. Các nghiên cứu sinh thái cho thấy loài bòng bong phát triển rất mạnh ở nhiều vùng sinh cảnh ẩm ướt và có khả năng xâm lấn lớn [2], [6]. Cụ thể, các thử nghiệm sinh học sinh sản năm 2003 cho thấy hơn 90% mẫu phân lập của loài Lygodium japonicum có khả năng tự thụ tinh nội thể giao tử để tạo ra thể bào tử nhanh chóng [6]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, cây mọc hoang cũng rất dễ nhiễm mầm bệnh.
Nghiên cứu nông học năm 2003 tại Mỹ đã ghi nhận loài nấm gây bệnh Colletotrichum gloeosporioides phân lập được từ các đốm bệnh trên lá và chồi của cây Lygodium japonicum, gây khô héo và chết rụng dây lá [2]. Khi người dân tự ý hái cây mọc hoang bị nhiễm nấm mốc hoặc sâu bệnh về phơi khô sắc uống, nguy cơ ngộ độc độc tố nấm hoặc nhiễm khuẩn đường ruột là rất lớn. Thêm vào đó, trước biến đổi khí hậu toàn cầu, nghiên cứu mô hình hóa năm 2025 dự báo vùng phân bố thích hợp cao của L. japonicum tại Trung Quốc sẽ suy giảm tới 44,1% trong giai đoạn 2041-2060 ở kịch bản SSP126 [1]. Điều này cho thấy nguồn dược liệu tự nhiên ngày càng biến động và việc thu hái không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều rủi ro về chất lượng.
Lưu ý áp dụng an toàn và lời khuyên của chuyên gia
Để bảo đảm an toàn khi tiếp cận bất kỳ loại dược liệu nào, người dân cần tuân thủ những nguyên tắc khoa học sau:
- Không tự ý làm thầy thuốc: Hải kim sa hay bất kỳ vị thảo mộc nào khác chỉ nên dùng khi có sự thăm khám, bắt mạch và kê đơn từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Liều lượng và thời gian dùng phải phù hợp với thể trạng của từng cá nhân.
- Không uống thay nước lọc: Thảo dược có tính lợi tiểu không được sử dụng để đun nước uống hàng ngày thay cho nước lọc thông thường. Việc uống quá nhiều trong ngày sẽ phá vỡ cân bằng nội môi.
- Lắng nghe cơ thể: Nếu đang dùng bất kỳ bài thuốc nào có hải kim sa mà xuất hiện cảm giác mệt mỏi, vã mồ hôi, tiểu tiện quá nhiều lần, choáng váng, tụt huyết áp hoặc tim đập nhanh, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra điện giải và huyết áp.
- Cẩn trọng tương tác thuốc: Khi đang điều trị các bệnh mãn tính bằng thuốc tây (như thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp), người bệnh tuyệt đối không được tự ý kết hợp thêm các loại nước lá dân gian để tránh tương tác bất lợi.
Tóm lại, hải kim sa là một dược liệu quý trong kho tàng y học cổ truyền với nhiều hoạt chất tự nhiên đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, việc sử dụng bừa bãi hàng ngày có thể dẫn đến những biến chứng khó lường về tuần hoàn và thận. Người dân cần tỉnh táo, loại bỏ tâm lý sính thảo dược vô căn cứ và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng.
