Nước ép quả thích lê (Rosa roxburghii) gần đây được nhiều người tìm mua như một loại thức uống bổ dưỡng, giàu chất chống oxy hóa và vitamin. Nhiều người có thói quen uống nước ép đậm đặc vào mỗi buổi sáng với mong muốn thanh lọc cơ thể, tăng sức đề kháng mà không để ý tới thể trạng cá nhân. Liệu loại quả này có thực sự phù hợp với tất cả mọi người, hay có những trường hợp cần phải hết sức cẩn trọng khi sử dụng?
Câu trả lời là dù mang lại nhiều tiềm năng cho sức khỏe, nước ép thích lê không dành cho tất cả mọi người. Do hàm lượng acid hữu cơ và polyphenol đậm đặc, những người có bệnh lý dạ dày, người suy giảm chức năng thận hoặc có cơ địa sỏi thận, bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết và phụ nữ mang thai cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung loại nước ép này vào chế độ ăn uống hằng ngày.
Hàm lượng acid hữu cơ và dưỡng chất trong quả thích lê
Thích lê là loại quả mọc nhiều ở vùng Tây Nam Trung Quốc, từ lâu đã được dùng trong y học dân gian nhờ đặc tính bồi bổ và nâng cao sức đề kháng [1], [2]. Các phân tích hiện đại cho thấy thích lê chứa nguồn chất chống oxy hóa vô cùng dồi dào, bao gồm hàm lượng lớn vitamin C (acid ascorbic) và polyphenol [3], [4]. Một phân tích năm 2008 ghi nhận chiết xuất quả thích lê chứa tới 45 g/L acid ascorbic toàn phần và 65 g/L polyphenol toàn phần [3]. Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra hàm lượng acid ascorbic đạt khoảng 1,67 g/100 g quả [4].
Bên cạnh vitamin C, hương vị chua đậm đặc trưng của thích lê xuất phát từ các loại acid hữu cơ tự nhiên. Nghiên cứu phân tích chuyển hóa năm 2023 xác định acid citric và acid malic là hai loại acid hữu cơ chủ yếu tích tụ trong quả thích lê [5]. Các acid hữu cơ này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo vị chua và kích thích tiêu hóa ở người khỏe mạnh, nhưng lại có thể tạo ra gánh nặng sinh học lớn nếu sử dụng quá mức hoặc dùng trên nền cơ địa nhạy cảm [5].
Bằng chứng khoa học về tác động sinh học của thích lê
Các nghiên cứu khoa học đã phát hiện nhiều hoạt tính đáng chú ý của thích lê trên mô hình thực nghiệm tế bào và động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột đực bị tổn thương hệ sinh sản do hóa chất DEHP cho thấy nước ép thích lê tươi giúp cải thiện chất lượng tinh trùng, giảm teo tinh hoàn và giảm hiện tượng chết rụng tế bào thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K/AKT [1]. Các hợp chất có hoạt tính sinh học chính được xác định bao gồm quercetin, apigenin, luteolin, kaempferol, eriodictyol và acid ellagic [1].
Ở khía cạnh chuyển hóa, nghiên cứu năm 2022 trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 do chế độ ăn giàu chất béo và tiêm STZ ghi nhận chiết xuất polyphenol từ quả thích lê giúp làm giảm đường huyết huyết tương, giảm đề kháng insulin, hạ mỡ máu và giảm các cytokine gây viêm [6]. Chiết xuất này cũng điều biến hệ vi sinh đường ruột, làm tăng các vi khuẩn có lợi như Lachnospiraceae và Rikenellaceae, đồng thời làm giảm các vi khuẩn có tác động tiêu cực [6]. Năm 2023, nghiên cứu dược lý mạng lưới tiếp tục xác định 20 thành phần hoạt tính (như acid alphitolic, quercetin, acid ellagic) và 13 mục tiêu cốt lõi (như AKT1, TNF) liên quan đến điều hòa đường huyết qua các đường truyền tín hiệu PI3K/AKT, RAS [7].
Ngoài ra, thí nghiệm trong ống nghiệm năm 2008 cho thấy chiết xuất quả thích lê ở nồng độ pha loãng đến 0,08% (v/v) giúp tăng đáng kể tình trạng chống oxy hóa ở tế bào gan chuột, chống lại tổn thương do t-BHP và không biểu hiện độc tính tế bào ở mức nồng độ lên tới 5% (v/v) [3]. Chiết xuất polysacarit thô từ quả thích lê cũng được chứng minh trong ống nghiệm năm 2014 là có khả năng ức chế sự di căn, xâm lấn của tế bào ung thư buồng trứng A2780 và làm giảm biểu hiện protein MMP-9 [2].
Giới hạn của các nghiên cứu hiện nay
Mặc dù các kết quả nghiên cứu kể trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn về mặt khoa học. Cho đến nay, hầu hết các nghiên cứu về quả thích lê mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm trên dòng tế bào hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt [1], [3], [6], [2]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác nhận chính xác liều lượng an toàn tối ưu cũng như hiệu quả điều trị bệnh.
Hơn nữa, các nghiên cứu thường sử dụng dịch chiết chuẩn hóa nồng độ cao (như chiết xuất polyphenol hoặc polysacarit tinh khiết), khác biệt đáng kể so với việc uống nước ép tươi hoặc nước ép đóng chai trên thị trường [6], [2]. Do đó, việc tự ý dùng nước ép thích lê với mục đích trị bệnh thay thế thuốc y khoa là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.
Bốn nhóm người nên thận trọng khi dùng nước ép quả thích lê
Từ thành phần hóa học và cơ chế tác động sinh học đã được ghi nhận, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước loại thức uống này:
Thứ nhất là người bị viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản hoặc đau dạ dày mãn tính. Quả thích lê chứa hàm lượng rất cao acid ascorbic tự nhiên cùng với acid citric và acid malic [4], [5]. Khi uống nước ép đậm đặc, lượng acid hữu cơ dồi dào này có thể kích thích trực tiếp lên lớp niêm mạc dạ dày đang bị viêm hoặc tổn thương, làm tăng tiết acid dịch vị, dẫn đến các triệu chứng cồn cào, nóng rát thượng vị, ợ chua hoặc bùng phát cơn đau dạ dày cấp tính.
Thứ hai là người có cơ địa sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận. Acid ascorbic (vitamin C) trong chiết xuất thích lê có hàm lượng rất lớn, đo được tới 45 g/L trong chiết xuất hoặc 1,67 g/100 g quả tươi [3], [4]. Khi nạp một lượng lớn acid ascorbic vào cơ thể, một phần chất này được chuyển hóa nội sinh thành acid oxalic (oxalat). Lượng oxalat dư thừa kết hợp với calci trong nước tiểu dễ tạo thành sỏi calci oxalat. Đối với những người thận yếu, khả năng đào thải kém hoặc từng có tiền sử sỏi thận oxalat, việc tiêu thụ nước ép đậm đặc có thể làm tăng gánh nặng lọc cho thận và làm tăng nguy cơ hình thành hoặc tái phát sỏi.
Thứ ba là người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy polyphenol từ thích lê có tác dụng giảm đường huyết huyết tương và cải thiện độ nhạy insulin trên chuột [6], [7]. Tuy nhiên, nếu người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn mà lại tự ý uống nhiều nước ép thích lê mà không kiểm soát, sự cộng hưởng này có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Đồng thời, quả thích lê chín tự nhiên vẫn tích tụ các loại đường tự do như glucose, fructose và sucrose [5], điều này đòi hỏi người bệnh phải kiểm soát chặt chẽ tổng lượng carbohydrate nạp vào.
Thứ tư là phụ nữ mang thai và người có cơ địa nhạy cảm. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc sử dụng nước ép thích lê trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú; các dữ liệu bảo vệ hệ sinh sản hiện có mới chỉ được thực hiện trên chuột đực bị tổn hại tinh hoàn bởi hóa chất DEHP [1]. Việc thiếu vắng dữ liệu an toàn trên thai kỳ đồng nghĩa với việc đối tượng này không nên tùy tiện dùng liều lượng lớn.
Hiểu lầm thường gặp về nước ép thích lê
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "trái cây thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng tốt và hoàn toàn vô hại". Thực tế, bất kỳ loại thực phẩm nào chứa nồng độ acid hữu cơ cao và các hoạt chất sinh học mạnh cũng đều tạo ra những đáp ứng sinh học cụ thể trong cơ thể [3], [5]. Việc lạm dụng nước ép thích lê đậm đặc, đặc biệt là uống khi đói, có thể gây hại cho hệ tiêu hóa nhanh hơn là mang lại lợi ích.
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước ép thích lê có thể dùng để thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ đường huyết hoặc điều trị vô sinh nam. Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất thích lê có tiềm năng giảm đường huyết và bảo vệ tế bào sinh sản trên chuột [1], [6], đây mới chỉ là những bằng chứng tiền lâm sàng. Người tiêu dùng tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ để chuyển sang dùng nước ép thảo mộc.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Để thưởng thức thích lê mà không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Không uống khi bụng đói: Nồng độ acid malic và acid citric cao có thể gây xót ruột và kích ứng niêm mạc [5]. Thời điểm thích hợp nhất để sử dụng là sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút.
- Pha loãng khi uống: Không nên uống nước cốt thích lê nguyên chất đậm đặc. Nên pha loãng với nước ấm hoặc kết hợp với các nguyên liệu có tính trung hòa để làm dịu vị chua gắt và giảm tải lượng acid tiếp xúc với dạ dày.
- Dùng lượng vừa phải: Do các nghiên cứu chưa đưa ra định mức chính xác cho người, bạn chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải mang tính chất giải khát, không nên dùng liên tục hàng ngày thay cho nước lọc.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, suy thận, sỏi tiết niệu hoặc đang điều trị đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại nước ép này vào chế độ ăn.
Tóm lại, nước ép quả thích lê là nguồn cung cấp vitamin C và chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào, mở ra nhiều triển vọng trong hỗ trợ sức khỏe [3], [4]. Tuy nhiên, để phát huy lợi ích mà không rước thêm bệnh, mỗi người cần lắng nghe cơ thể, sử dụng điều độ và đặc biệt thận trọng nếu thuộc nhóm đối tượng có bệnh lý nền dạ dày hoặc thận.
