Nhiều người tìm đến các sản phẩm canxi từ san hô với mong muốn phòng ngừa loãng xương và bồi bổ xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung canxi liều cao nói chung và canxi san hô nói riêng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe nếu cơ thể không thực sự cần.
Những người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu, tăng canxi niệu hoặc có nguy cơ suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng các chế phẩm canxi san hô khi chưa có chỉ định y khoa. Canxi san hô về bản chất là nguồn cung cấp canxi dồi dào, và việc nạp thêm chất khoáng này vào cơ thể có thể làm bùng phát các biến cố chuyển hóa nghiêm trọng.
Cơ chế chuyển hóa canxi và nguy cơ hình thành sỏi
Canxi trong đường tiêu hóa được hấp thu một phần vào máu, phần còn lại liên kết với các chất khác như oxalat để đào thải qua phân [1]. Khi nồng độ canxi tự do trong máu tăng cao, thận sẽ phải tăng cường lọc và bài tiết qua nước tiểu [2]. Quá trình này dẫn đến tình trạng tăng canxi niệu, một yếu tố then chốt thúc đẩy các tinh thể lắng đọng [2].
Sự hình thành sỏi thận là một quá trình phức tạp bao gồm việc bão hòa nước tiểu, tạo mầm, phát triển, kết tụ và giữ lại các tinh thể trong thận [3]. Nước tiểu siêu bão hòa chính là môi trường then chốt để các tinh thể hình thành và phát triển [3]. Trong các loại sỏi thận ở các nước phương Tây, sỏi canxi oxalat và canxi photphat chiếm hơn 80% tổng số trường hợp [2]. Khi lượng canxi được bài tiết qua nước tiểu vượt quá ngưỡng bão hòa hòa tan, nguy cơ kết tủa tạo sỏi sẽ tăng vọt [3, 6].
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung canxi và các phản ứng bất lợi
Mối liên hệ giữa việc bổ sung canxi, vitamin D và các biến cố chuyển hóa canxi đã được phân tích qua nhiều thử nghiệm lâm sàng cũng như nghiên cứu đoàn hệ lớn. Dù các sản phẩm tự nhiên như san hô chứa canxi hữu cơ, hoạt chất này khi vào cơ thể vẫn chịu sự chi phối của cùng hệ thống chuyển hóa nội tiết.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 trên 48 nghiên cứu với tổng cộng 19.833 người tham gia dùng vitamin D kéo dài từ 24 tuần trở lên đã ghi nhận nguy cơ gia tăng các tác dụng phụ liên quan đến canxi [4]. Cụ thể, nguy cơ tăng canxi máu tăng cao ở nhóm dùng chế phẩm bổ sung so với nhóm giả dược trong 37 nghiên cứu (RR: 1,54; khoảng tin cậy 95% CI: 1,09 - 2,18; p = 0,01) [4]. Nguy cơ tăng canxi niệu cũng gia tăng đáng kể trong 14 nghiên cứu (RR: 1,64; 95% CI: 1,06 - 2,53; p = 0,03) [4]. Dù nguy cơ sỏi thận không gia tăng chung trên toàn bộ đối tượng (RR: 0,66; 95% CI: 0,41 - 1,09), phân tích cho thấy việc bổ sung vi chất can thiệp vào quá trình chuyển hóa canxi có thể gây dư thừa trong dịch thể [4].
Về canxi bổ sung, một nghiên cứu theo dõi kéo dài 16 năm thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (NHS I) trên phụ nữ ghi nhận chế độ ăn giàu canxi giúp giảm 35% nguy cơ sỏi, nhưng việc sử dụng canxi bổ sung lại làm tăng 20% các đợt sỏi thận [5]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu NHS II trên phụ nữ 27-44 tuổi, canxi từ chế độ ăn giảm 45% nguy cơ sỏi và canxi bổ sung không ghi nhận ảnh hưởng [5]. Nghiên cứu ở nam giới (Health Professional study) cũng chỉ ra chế độ ăn giàu canxi chỉ giảm nguy cơ sỏi ở người dưới 60 tuổi và không thấy hiệu quả ở người trên 60 tuổi [5].
Dữ liệu lớn từ UK Biobank năm 2024 khảo sát 445.493 người từ 40-69 tuổi cho thấy việc dùng vitamin D và vitamin tổng hợp có liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ hiện mắc tăng canxi máu (tỷ số chênh OR lần lượt là 1,46 [95% CI: 1,32-1,62] và 1,11 [95% CI: 1,04-1,18]) [6]. Các tác giả nhận định việc gia tăng nồng độ canxi máu nhẹ này có thể xuất phát từ việc dùng đồng thời canxi bổ sung [6].
Một phân tích gộp năm 2019 về việc dùng vitamin D liều cao từ 2.800 IU/ngày trở lên kéo dài từ một năm trở lên cũng phát hiện xu hướng làm tăng nguy cơ canxi máu cao trong 10 nghiên cứu trên 2.598 người (RR: 1,93; 95% CI: 1,00 - 3,73; p = 0,05) [7].
4 nhóm đối tượng cần tránh tự ý dùng canxi san hô
Dựa trên dữ liệu chuyển hóa và dịch tễ học, những nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt cẩn trọng, không tự ý dùng các chế phẩm canxi san hô:
Thứ nhất là người đang có hoặc có tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi canxi oxalat hoặc canxi photphat). Chế độ ăn uống cân bằng canxi giúp hạn chế hấp thu oxalat tại ruột, nhưng nếu bổ sung canxi ngoài bữa ăn, lượng canxi bài tiết qua nước tiểu có thể tăng lên mà không tạo ra lợi ích bảo vệ nào đối với lượng oxalat [1]. Việc bài tiết quá nhiều canxi làm nước tiểu bị siêu bão hòa, tạo điều kiện thuận lợi cho sỏi tái phát hoặc gia tăng kích thước nhanh chóng [2, 3].
Thứ hai là người có tình trạng tăng canxi máu. Tăng canxi máu là một rối loạn nguy hiểm, có thể dẫn đến mệt mỏi, rối loạn nhịp tim hoặc suy giảm chức năng nhiều cơ quan. Bổ sung thêm canxi san hô sẽ trực tiếp làm trầm trọng thêm mức độ canxi tự do trong máu, làm tăng gánh nặng chuyển hóa [1, 4].
Thứ ba là người có chứng tăng canxi niệu vô căn hoặc thứ phát. Khoảng 5-8% nam giới và phụ nữ mắc chứng tăng canxi niệu vô căn, đây là một yếu tố nguy cơ dẫn đến sỏi thận [5]. Lượng canxi bài tiết qua nước tiểu có mối tương quan trực tiếp với lượng hấp thu qua đường tiêu hóa [2]. Những người có cơ địa này khi nạp thêm canxi từ nguồn bổ sung sẽ khiến lượng canxi bài tiết qua thận tăng vọt, làm trầm trọng thêm bệnh cảnh [2].
Thứ tư là người có bệnh lý thận mạn tính hoặc nguy cơ suy giảm chức năng thận. Bệnh sỏi thận và các rối loạn vôi hóa thường đi kèm với các yếu tố nguy cơ tim mạch và làm tăng nguy cơ phát triển bệnh thận mạn tính [1]. Thận suy yếu sẽ mất dần khả năng điều hòa ion và cân bằng canxi-photphat. Việc tự ý bổ sung canxi liều cao khiến thận quá tải trong khâu bài tiết, dễ gây lắng đọng khoáng chất tại mô kẽ của thận.
Lợi ích thực tế và các giới hạn nghiên cứu cần lưu ý
Cần phân định rõ ràng giữa canxi tự nhiên từ bữa ăn và canxi từ các chế phẩm bổ sung tổng hợp hoặc chiết xuất. Chế độ ăn uống thông thường với lượng canxi phù hợp mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt đối với hệ xương và làm giảm nguy cơ tạo sỏi thông qua việc liên kết với oxalat tại ruột [2, 8].
Tuy vậy, các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng các viên uống bổ sung canxi nếu dùng sai cách có thể phản tác dụng [5]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu trích dẫn hiện nay tập trung vào chế phẩm canxi nói chung và tương tác của chúng với vitamin D [1, 2, 8]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn dành riêng cho từng dạng canxi chiết xuất từ san hô thương mại để chứng minh rằng canxi san hô an toàn tuyệt đối hơn canxi vô cơ thông thường trên các bệnh nhân suy giảm chức năng bài tiết.
Hiểu lầm thường gặp về canxi san hô
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng canxi san hô là "nguồn tự nhiên" hoặc "hữu cơ" nên cơ thể có thể tự đào thải hết nếu dư thừa, không bao giờ gây nóng trong, táo bón hay sỏi thận. Trên thực tế, bất kể nguồn gốc từ san hô hay khoáng chất tổng hợp, ion canxi khi đi vào máu đều phải trải qua quá trình lọc tại cầu thận [2].
Một quan niệm sai lầm khác là người bị sỏi thận thì phải kiêng tuyệt đối toàn bộ canxi trong chế độ ăn hàng ngày. Hướng dẫn dinh dưỡng chung cho người bị sỏi thận bao gồm uống nhiều nước, hạn chế natri và protein động vật, tránh chế độ ăn quá ít canxi, duy trì chỉ số khối cơ thể bình thường, đồng thời tăng cường rau xanh và chất xơ [1]. Chế độ ăn quá nghèo canxi sẽ làm tăng hấp thu oxalat tự do tại ruột, từ đó khiến nồng độ oxalat trong nước tiểu tăng lên và thúc đẩy tạo sỏi [1]. Điều cần tránh ở đây là các chế phẩm bổ sung canxi liều cao ngoài bữa ăn chứ không phải cắt bỏ canxi từ thực phẩm [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không thuộc các nhóm chống chỉ định, nếu có nhu cầu bổ sung canxi san hô, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dinh dưỡng để hạn chế rủi ro:
Nên ưu tiên nạp canxi thông qua chế độ ăn uống đa dạng từ các loại thực phẩm hàng ngày. Nếu cần dùng sản phẩm bổ sung, hãy uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn; việc dùng canxi giữa các bữa ăn có thể làm tăng bài tiết canxi niệu mà không tận dụng được tác dụng cản trở hấp thu oxalat tại ruột [1].
Đồng thời, cần duy trì lượng nước uống dồi dào trong ngày để làm loãng nước tiểu, hạn chế tình trạng siêu bão hòa tinh thể [2, 3]. Hạn chế lượng muối natri và protein động vật nạp vào, bởi hai yếu tố này làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu [2, 6]. Những người có bệnh lý nền, tiền sử sỏi hoặc nghi ngờ bất thường chức năng thận cần đi khám xét nghiệm canxi máu, canxi niệu 24 giờ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [5].
Canxi san hô có thể là một nguồn hỗ trợ vi chất cho người có chế độ ăn thiếu hụt, nhưng không phải giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người. Việc sử dụng bừa bãi không qua tham vấn y khoa có thể biến một sản phẩm bồi bổ thành mối nguy hại cho hệ tiết niệu và chức năng thận. Người tiêu dùng cần tỉnh táo lắng nghe cơ thể và ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tin theo những lời quảng cáo thiếu kiểm chứng.