Cây cỏ quanh nhà hoặc trong các chuyến dã ngoại đôi khi tiềm ẩn những mối nguy hiểm chết người mà nhiều người không ngờ tới. Không ít trường hợp nhầm lẫn các loại quả dại mọng nước hoặc thảo dược lạ với các loại cây ăn trái thông thường, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe. Trong số các loài thực vật độc hại, cây bạch anh (danh pháp khoa học: Atropa belladonna, thường gọi là deadly nightshade) là một trong những loài nguy hiểm bậc nhất [1].
Khi vô tình ăn phải lá, rễ hay quả của loài cây này, cơ thể sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng ngộ độc atropine cấp tính [2]. Nếu không nhận biết sớm các triệu chứng báo động để chuyển đến cơ sở y tế cấp cứu, bệnh nhân có thể gặp phải tổn thương thần kinh vĩnh viễn, rơi vào hôn mê sâu hoặc thậm chí tử vong [3].
Bạch anh và cơ chế gây ngộ độc chết người
Cây bạch anh thuộc họ Cà (Solanaceae), chứa hàm lượng lớn các hợp chất alkaloid nhóm tropane cực độc, bao gồm atropine, hyoscyamine và scopolamine [2]. Toàn bộ các bộ phận của cây, từ rễ cây, thân lá đến quả mọng, đều tích tụ các độc chất này [2]. Cơ chế gây hại chính của nhóm alkaloid trên là ngăn chặn chọn lọc các thụ thể acetylcholine tại hệ thần kinh trung ương và ngoại vi, dẫn đến hội chứng kháng cholinergic (anticholinergic toxidrome) [2, 5].
Chỉ cần một lượng rất nhỏ độc chất cũng đủ để làm gián đoạn các tín hiệu dẫn truyền thần kinh kiểm soát cơ vòng mắt, nhịp tim, tuyến tiết dịch và nhu động ruột. Liều atropine chỉ khoảng 2 mg đã được xem là bắt đầu gây độc nhẹ cho cơ thể người lớn [4]. Trong khi đó, việc tiêu thụ phải nguyên liệu nhiễm độc có thể khiến nạn nhân tiếp xúc với lượng độc chất lên đến 20-200 mg atropine [4].
5 dấu hiệu ngộ độc atropine điển hình cần đưa đi cấp cứu
Hội chứng kháng cholinergic do độc tố cây bạch anh biểu hiện đồng loạt trên nhiều hệ cơ quan, trong đó có 5 dấu hiệu lâm sàng quan trọng nhất cần ghi nhớ [3]:
Giãn đồng tử và mờ mắt: Độc tố làm tê liệt cơ co đồng tử và cơ điều tiết mắt [5]. Đồng tử của nạn nhân mở to cực độ ở cả hai mắt, không co lại khi có ánh sáng chiếu vào, mắt nhìn mờ, mất khả năng tập trung tầm nhìn hoặc thấy ánh chớp lóe sáng [5].
Mê sảng, lú lẫn và ảo giác: Alkaloid vượt qua hàng rào máu não gây độc thần kinh cấp [1]. Nạn nhân xuất hiện tình trạng nói năng lảm nhảm, mất định hướng không gian, không nhận ra người thân, bồn chồn kích động cực độ, thậm chí gặp ảo giác thính giác và thị giác [1, 3]. Trạng thái loạn thần cấp này rất dễ bị chẩn đoán nhầm sang bệnh lý tâm thần cấp tính nếu không khai thác kỹ tiền sử ăn uống [6].
Tim đập nhanh (tachycardia): Do mất sự ức chế của dây thần kinh phế vị lên tim, nhịp tim tăng vọt nhanh chóng, người bệnh cảm thấy đánh trống ngực dữ dội, tức ngực và bồn chồn [3].
Khô rát miệng, da đỏ bừng và sốt: Việc ức chế hoàn toàn tuyến nước bọt và tuyến mồ hôi làm miệng khô khốc, khó nuốt, khó nói chuyện, da nóng bừng, đỏ bừng toàn thân và phát sốt [2, 5].
Co giật và rối loạn ý thức: Trong các trường hợp ngộ độc mức độ nặng hoặc đối tượng có cơ địa nhạy cảm như trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, độc tính thần kinh có thể khởi phát các cơn co giật toàn thể kéo dài hàng chục phút, thở nhanh, dần tiến triển thành li bì, giảm điểm tri giác Glasgow, rơi vào hôn mê [2, 3, 5, 6].
Các bằng chứng lâm sàng về mức độ nguy hiểm
Nghiên cứu lâm sàng báo cáo trường hợp năm 2009 ghi nhận một phụ nữ 36 tuổi nhập viện cấp cứu nhãn khoa trong tình trạng nhìn mờ, lóe sáng, mất phương hướng, mất thăng bằng, kích động và lo âu kéo dài 24 giờ sau khi ăn nhầm 6 quả bạch anh vì tưởng là quả việt quất trong rừng [5]. Bệnh nhân bị giãn đồng tử hai bên và liệt điều tiết mắt [5]. Rất may nạn nhân chỉ ăn 6 quả, dưới ngưỡng 10 quả nên không cần dùng đến thuốc giải độc đặc hiệu physostigmine [5].
Một báo cáo khác năm 1990 ghi nhận trường hợp một bé trai 9 tuổi ăn từ 20 đến 25 quả cây bạch anh [6]. Tình trạng ngộ độc atropine nghiêm trọng khởi phát bằng cơn loạn thần cấp tính và bé chỉ giữ được mạng sống nhờ được cấp cứu kịp thời bằng thuốc giải độc physostigmine đường tĩnh mạch [6].
Không chỉ riêng quả tươi, lá cây bạch anh cũng là nguồn gây ngộ độc nặng. Năm trường hợp nghiên cứu báo cáo hai bệnh nhân nhập viện tại trung tâm chống độc ở miền bắc Iran do vô tình ăn phải lá tươi của cây bạch anh [3]. Cả hai người đều xuất hiện triệu chứng khô miệng, giãn đồng tử, tim đập nhanh và mê sảng [3]. Nhờ các biện pháp hồi sức nâng đỡ gồm truyền dịch và dùng thuốc nhóm benzodiazepine để kiểm soát cơn kích động, cả hai đã hồi phục tốt và được xuất viện [3].
Một trường hợp khác ghi nhận bé gái 11 tuổi được người hành nghề y học cổ truyền cho dùng chế phẩm từ cây bạch anh để trị vàng da [2]. Sau đó, cháu bé nôn ói liên tục, khô miệng, lú lẫn, mất định hướng, ảo giác, thở nhanh 26 lần/phút và điểm tri giác Glasgow giảm xuống mức 13/15, buộc phải nhập viện chăm sóc tích cực (ICU) [2].
Thậm chí độc chất có thể ẩn giấu trong các sản phẩm bị nhiễm tạp chất. Năm 2017, báo cáo tại Hà Lan ghi nhận một người nam 27 tuổi và một phụ nữ mang thai 28 tuổi phải vào phòng hồi sức tích cực vì hội chứng kháng cholinergic nặng sau khi uống trà thảo mộc rễ thục quỳ pha socola nóng [4]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy thảo mộc bị nhiễm atropine từ cây bạch anh với hàm lượng phơi nhiễm lên tới 20-200 mg [4]. Cùng năm 2017, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phát lệnh thu hồi sản phẩm viên ngậm mọc răng cho trẻ em của Hyland vì chứa hàm lượng bạch anh không ổn định, đe dọa tổn thương thần kinh và tử vong ở trẻ [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng quả dại có màu tím đen hoặc mọng nước thì đều an toàn như quả việt quất. Trên thực tế, quả cây bạch anh chín có màu đen bóng mọng nước, vị ngọt nhẹ dễ đánh lừa vị giác, khiến trẻ em và người đi rừng hái ăn nhầm [1, 3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoặc các chế phẩm vi lượng đồng căn thì luôn lành tính, không có tác dụng phụ. Trường hợp trẻ sơ sinh 20 ngày tuổi uống đúng liều thuốc vi lượng đồng căn chứa bạch anh trị chứng quấy khóc dạ đề đã bị sốt cao và lên cơn co giật toàn thân kéo dài 30 phút, phải cấp cứu bằng kháng sinh và thuốc chống co giật đường tĩnh mạch [7].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ nhỏ là đối tượng dễ tổn thương nhất do sự nhầm lẫn hình dạng quả mọng ngoài tự nhiên và độ nhạy cảm cao của hệ thần kinh trung ương với alkaloid [1, 3, 7].
Phụ nữ mang thai khi nhiễm độc atropine từ thảo dược không rõ nguồn gốc đối mặt với nguy cơ biến chứng cấp tính rất cao cho cả mẹ và thai nhi, đòi hỏi phải theo dõi sát sao tại phòng chăm sóc tích cực [4].
Người tự ý mua và sử dụng các loại cây cỏ, thảo mộc khô từ những cơ sở kinh doanh không có chứng nhận chất lượng rất dễ dùng phải sản phẩm nhiễm tạp chất độc hại mà không hay biết [4].
Xử trí khẩn cấp và cách phòng ngừa
Khi phát hiện một người có dấu hiệu ăn nhầm quả hoặc lá cây nghi là bạch anh và xuất hiện các triệu chứng giãn đồng tử, tim đập nhanh, mê sảng:
- Gọi ngay xe cấp cứu hoặc chuyển bệnh nhân đến khoa hồi sức chống độc của bệnh viện gần nhất, không chần chừ chờ xem triệu chứng có tự hết hay không [1, 2].
- Thu thập mẫu cây, lá hoặc quả nghi ngờ nạn nhân đã ăn mang theo để bác sĩ nhận diện độc chất [5].
- Tuyệt đối không tự ý gây nôn nếu người bệnh đã lơ mơ, kích động hoặc co giật vì có thể gây sặc chất nôn vào phổi [2].
- Tại bệnh viện, các can thiệp thường bao gồm khử độc đường tiêu hóa bằng than hoạt, truyền dịch nâng đỡ thể trạng, dùng thuốc nhóm benzodiazepine để trấn áp co giật và mê sảng [2, 3, 5]. Thuốc giải độc đặc hiệu physostigmine sẽ được các bác sĩ chỉ định thận trọng trong các ca ngộ độc thần kinh nặng hoặc khi lượng quả ăn phải quá lớn [1, 2, 8].
Phòng ngừa hiệu quả nhất là không bao giờ hái ăn bất kỳ loại quả dại, nấm hay lá cây lạ trong rừng khi chưa biết chắc chắn loài cây đó. Người dân nên thận trọng với các sản phẩm thảo dược trôi nổi và luôn kiểm tra khuyến cáo an toàn từ các cơ quan quản lý y tế [4, 7].