Nhiều người tìm đến chế phẩm từ thảo dược như cây sáng mắt (eyebright) với mong muốn giảm mệt mỏi, làm dịu mắt tức thì. Thói quen tự ý nhỏ hoặc đắp các dung dịch thảo mộc không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây kích ứng niêm mạc. Việc thiếu hiểu biết về tương tác thuốc và phản ứng quá mẫn có thể biến biện pháp chăm sóc thành mối nguy cho thị lực.
Chế phẩm từ cây sáng mắt không hoàn toàn vô hại và có thể gây dị ứng, ngứa rát hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị mắt khác. Để bảo vệ đôi mắt, người dùng cần nắm rõ cơ chế kích ứng, kiểm soát liều lượng và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng phối hợp.
Nguy cơ dị ứng và ngứa rát bề mặt mắt
Bề mặt nhãn cầu bao gồm kết mạc và giác mạc là khu vực vô cùng nhạy cảm trước các dị nguyên lạ. Các phản ứng quá mẫn loại 1 qua trung gian IgE đóng vai trò then chốt trong bệnh viêm kết mạc dị ứng [1]. Khi tiếp xúc với các protein lạ từ thảo mộc chưa qua tinh chế chuẩn hóa, hệ miễn dịch tại chỗ có thể bị kích hoạt nhanh chóng dẫn đến ngứa ngáy và phù nề.
Viêm kết mạc dị ứng và viêm mũi dị ứng có mối liên hệ dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh tương đồng [2]. Tình trạng viêm ở một vị trí có thể làm tăng khả năng phản ứng viêm ở vị trí còn lại thông qua các phản xạ thần kinh và giải phóng chất trung gian [2]. Nếu người dùng có cơ địa dị ứng sẵn có, nguy cơ bùng phát triệu chứng ngứa ngáy dữ dội khi tra chế phẩm mắt là rất cao.
Các chất phụ gia hoặc tạp chất tự nhiên trong sản phẩm bôi nhỏ mắt cũng có thể gây độc hoặc dị ứng bề mặt nhãn cầu tương tự hương liệu trong mỹ phẩm [3]. Hậu quả biến thiên từ khó chịu nhẹ đến các bệnh lý đe dọa thị lực nếu không xử lý kịp thời [3].
Vòng xoắn tổn thương giác mạc và tăng nhãn áp tiềm ẩn
Viêm dị ứng kết mạc nặng tạo ra sự thâm nhiễm của tế bào T helper 2 cùng bạch cầu ái toan [4]. Bạch cầu ái toan giải phóng các protein hạt độc tế bào như protein kiềm chính (major basic protein) và men tiêu hủy nền matrix metalloproteinase 9 [4]. Các chất này gây độc tế bào biểu mô giác mạc, ức chế quá trình lành vết thương và phá hủy màng đáy biểu mô [4].
Các cytokine và chất trung gian gây viêm làm suy giảm trực tiếp chức năng hàng rào bảo vệ của tế bào biểu mô giác mạc [4]. Tình trạng tổn thương biểu mô giác mạc kết hợp cùng viêm kết mạc tạo thành vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn trên mô hình thực nghiệm [4]. Khi giác mạc bị xước rách do chà xát hoặc viêm kéo dài, phản ứng viêm càng tiến triển nặng nề hơn [4].
Việc tự ý dùng chế phẩm thảo mộc che mờ triệu chứng viêm thực thể có thể dẫn đến việc lạm dụng thêm các thuốc nhỏ chứa corticoid nhằm giảm đỏ nhanh. Sử dụng corticoid không kiểm soát để dập tắt phản ứng viêm kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây tăng nhãn áp thứ phát, đe dọa trực tiếp thần kinh thị giác.
Nguy cơ tương tác bất lợi khi phối hợp thuốc
Nhiều người có thói quen dùng chung chế phẩm thảo mộc với các loại thuốc nhỏ mắt không kê đơn (OTC) khác. Nghiên cứu ghi nhận việc dùng kéo dài thuốc OTC điều trị dị ứng có thể khiến bệnh nhân dung nạp thuốc, làm giảm hiệu quả điều trị theo thời gian [5]. Tự ý kết hợp nhiều loại dung dịch trên mắt mà không rõ độ tương thích dễ làm thay đổi độ pH và thẩm thấu của màng phim nước mắt.
Các thuốc sinh học kháng IgE hay kháng thụ thể IL dù cải thiện tốt bệnh dị ứng toàn thân nhưng vẫn chưa được phê duyệt điều trị dị ứng mắt vì tác dụng phụ tại mắt phức tạp [1]. Tương tự, thảo dược tự nhiên cũng chứa hỗn hợp đa hoạt chất chưa được kiểm chứng độ an toàn khi dùng chung với thuốc hạ nhãn áp hay thuốc chống viêm đặc hiệu.
Những người sử dụng kính áp tròng cần đặc biệt cẩn trọng trước tương tác bề mặt. Kính áp tròng làm thay đổi động học màng phim nước mắt và có thể giữ lại các cặn lắng thảo dược gây kích ứng kéo dài [6]. Dị ứng mắt làm trầm trọng thêm cấu trúc màng nước mắt vốn đã dễ tổn thương ở người đeo kính [6].
Dữ liệu khoa học về các phản ứng kích ứng mắt
Một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm trên 17 đối tượng hoàn thành quy trình, đánh giá tác động của môi trường bất lợi (CAE) kết hợp thử thách dị nguyên kết mạc (CAC) [7]. Tại thời điểm 7 phút sau thử thách dị nguyên, nhóm tiếp xúc môi trường bất lợi có điểm ngứa cao hơn đáng kể (chênh lệch giữa hai nhóm là 0,55 +- 0,25, P = 0,028) [7]. Điểm đỏ kết mạc (0,59 +- 0,19, P = 0,002) và điểm đỏ toàn thể (0,59 +- 0,14, P < 0,001) đều tăng cao [7]. Điểm phù kết mạc trung bình cũng ghi nhận mức chênh lệch 0,20 +- 0,08 (P = 0,017) [7]. Nghiên cứu chỉ ra môi trường khô và kích ứng bề mặt làm bùng phát mạnh phản ứng dị ứng nhãn cầu [7]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ với chỉ 17 người hoàn thành [7].
Nghiên cứu ca bệnh năm 1998 ghi nhận phản ứng quá mẫn tức thì qua trung gian IgE khi dùng chất chỉ thị nhãn khoa natri fluorescein [8]. Bệnh nhân xuất hiện chóng mặt, tụt huyết áp, vã mồ hôi và tăng nồng độ tryptase huyết thanh lên mức 67 U/l, trong khi các đối tượng đối chứng không có biến thiên này [8]. Nghiên cứu nhấn mạnh phản ứng miễn dịch cấp tính tại mắt có thể tiến triển toàn thân nhanh chóng [8]. Hạn chế là đây chỉ là báo cáo ca đơn lẻ, khó suy rộng tần suất chung [8].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về protein trong nước mắt chỉ ra việc chẩn đoán dị ứng muộn dẫn đến tình trạng dụi mắt kéo dài gây tổn hại giác mạc [5]. Các phương pháp phát hiện sớm dấu ấn sinh học là cần thiết để tránh tổn thương cấu trúc mắt do tự điều trị sai lầm [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cho mắt
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng vô tư". Dịch chiết tự làm tại nhà chứa nhiều vi khuẩn, nấm mốc và nồng độ thẩm thấu không tương thích với nước mắt tự nhiên. Nhỏ các dung dịch tự pha có thể gây loét giác mạc nghiêm trọng do nhiễm trùng cơ hội.
Một sai lầm khác là nghĩ rằng cảm giác ngứa rát sau khi nhỏ là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng". Cảm giác châm chích, cay rát chính là phản ứng tổn thương hàng rào biểu mô trước các chất gây kích ứng hoặc dị nguyên lạ [4]. Càng cố chịu đựng và chà xát mắt, nguy cơ trợt loét biểu mô càng tăng cao do tác động cơ học kết hợp men tiêu hủy tế bào [4], [5].
Lầm tưởng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị chuyên khoa cũng rất nguy hại. Việc chậm trễ điều trị đúng phác đồ làm bệnh dị ứng hoặc tăng nhãn áp âm thầm tiến triển, gây suy giảm thị lực vĩnh viễn [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người có tiền sử viêm kết mạc dị ứng hoặc viêm mũi dị ứng cần tuyệt đối cẩn thận. Do có chung cơ chế bệnh sinh và phản xạ dẫn truyền, mắt của nhóm người này cực kỳ nhạy cảm với các dị nguyên ngoại lai [1], [2].
Bệnh nhân khô mắt mạn tính đối mặt với nguy cơ kích ứng cao hơn người bình thường. Tình trạng tổn thương bề mặt kết hợp môi trường kích ứng khiến mức độ viêm, đỏ mắt và phù nề tăng vọt khi tiếp xúc dị chất [7].
Người đang đeo kính áp tròng không nên tùy tiện nhỏ bất kỳ chế phẩm thảo dược nào khi chưa tháo kính [6]. Cặn thảo mộc bám vào kính làm tăng ma sát cơ học và duy trì nồng độ dị nguyên tiếp xúc trực tiếp biểu mô giác mạc [6], [4]. Bệnh nhân glôcôm, người sau phẫu thuật mắt cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định chuyên khoa.
5 lưu ý vàng để sử dụng an toàn trong đời sống
Thứ nhất, chỉ sử dụng các chế phẩm dạng nhỏ mắt đã được kiểm nghiệm vô trùng và cấp phép lưu hành bởi cơ quan y tế. Tuyệt đối không tự ý hãm nước cây sáng mắt để ngâm, rửa hay nhỏ mắt tại nhà.
Thứ hai, thử phản ứng dị ứng trước khi sử dụng. Nhỏ thử một lượng nhỏ hoặc dùng dạng bôi ngoài da để quan sát phản ứng quá mẫn, tương tự việc đánh giá phản ứng dị ứng trước khi can thiệp y tế [8].
Thứ ba, không tự ý kết hợp cùng lúc với các thuốc nhỏ mắt điều trị bệnh lý khác. Giữ khoảng cách tối thiểu 15-30 phút giữa các lần nhỏ nếu có chỉ định, nhằm tránh tương tác hoá học và hiện tượng rửa trôi hoạt chất.
Thứ tư, ngừng dùng ngay lập tức khi xuất hiện cảm giác cộm rát, đỏ mắt hoặc phù kết mạc [7]. Không dụi mắt vì hành động này giải phóng thêm men tiêu hủy mô và làm tổn hại biểu mô giác mạc [4], [5].
Thứ năm, tháo kính áp tròng trước khi dùng thuốc và tuân thủ thời gian chờ trước khi đeo lại để bảo vệ màng phim nước mắt [6]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa nếu đang điều trị bệnh lý mạn tính tại mắt.
Chăm sóc mắt bằng thảo dược đòi hỏi sự cẩn trọng và hiểu biết đúng đắn về an toàn nhãn khoa. Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa, theo dõi sát các phản ứng kích ứng và thăm khám kịp thời là chìa khóa bảo vệ thị lực lâu dài.
