Nhiều người coi sụn cá mập là thần dược bổ khớp, ngừa ung thư. Mua tự do, uống không kiểm soát là thói quen nguy hại thường gặp.
Thực tế, chế phẩm này chứa hoạt tính sinh học ức chế hình thành mạch máu mới [1], [2]. Người chuẩn bị mổ, phụ nữ mang thai, trẻ em, người rối loạn đông máu hoặc mẫn cảm không được tự ý dùng.
Sụn cá mập chứa chất gì?
Sụn cá mập là mô liên kết phức hợp. Thành phần chính gồm proteoglycan, collagen (đặc biệt collagen type II) và khoáng chất canxi phosphat (bioapatite) [3], [4]. Trong proteoglycan có chuỗi glycosaminoglycan (GAGs), điển hình là chondroitin sulfate [3], [4].
Các hợp chất này tạo độ đàn hồi, chịu lực dẻo dai cho động vật [4]. Trong y học bổ trợ, chondroitin sulfate từ sụn cá được chiết xuất làm thực phẩm bảo vệ sức khỏe hệ vận động [3].
Tuy nhiên, ngoài chất nền nâng đỡ mô xương khớp thông thường, sụn cá mập còn chứa nhiều phân tử protein có hoạt tính dược lý mạnh mẽ [1], [5].
Cơ chế chống tăng sinh mạch máu
Tác động nổi bật nhất của sụn cá mập là ức chế tạo mạch (anti-angiogenic) [1], [2], [6]. Tạo mạch là quá trình cơ thể mọc thêm các mao mạch máu mới từ mạch máu sẵn có.
Nghiên cứu trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người chỉ ra sụn cá mập làm giảm tăng sinh tế bào nội mô phụ thuộc nồng độ [7]. Khi thử nghiệm ở nồng độ 500 mcg/ml, mức giảm tăng sinh đạt 32% [7]. Nếu kết hợp yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha 10 ng/ml), mức ức chế tăng sinh mạch máu lên tới 44% [7].
Chất này cắt nguồn nuôi dưỡng mạch máu hướng về khối u đặc [2]. Tuy nhiên, cơ thể bình thường vẫn cần tạo mạch máu mới để phục hồi vết thương, phát triển cơ thể và nuôi phôi thai.
Bằng chứng khoa học thực nghiệm nói gì?
Khả năng chặn mạch máu đã được chứng thực trên mô hình động vật sống [1]. Năm 2001, thử nghiệm trên giác mạc thỏ dùng viên giải phóng bFGF (yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản kích thích tân mạch) chứng minh: bột sụn cá mập thương mại dùng đường uống với liều 100 mg/kg ức chế hiệu quả quá trình tân tạo mạch máu tương tự thuốc đối chứng thalidomide liều 200 mg/kg [1]. Dạng phân đoạn tan trong nước (WSF) dùng tại chỗ ở mức 50, 100 hoặc 200 mcg cũng chặn đứng hình thành mạch [1].
Mặt khác, sụn cá mập tác động lên miễn dịch mô và làm sạch gốc oxy hóa [8], [5]. Một phân đoạn protein (trọng lượng khoảng 14 và 15 kDa) từ sụn cá mập khi tiêm màng bụng cho chuột mang khối u đã làm tăng thâm nhiễm tế bào T và tăng tỷ lệ tế bào CD4+/CD8+ [5]. Một nghiên cứu năm 1996 dùng thử nghiệm vi khuẩn E. coli cho thấy chế phẩm sụn cá mập có vai trò dọn dẹp gốc oxy hóa phản ứng (ROS), bảo vệ tế bào khỏi tổn thương DNA do hydrogen peroxide [8].
Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2013 trên 14 con thỏ phẫu thuật nối đại tràng (chia đều 2 nhóm) cho uống viên sụn cá mập 5 ngày trước và sau mổ [6]. Nhóm uống sụn cá mập có áp lực vỡ đường khâu và mức hydroxyproline cao hơn nhóm đối chứng, gia tăng mô liên kết và tạo mạch máu tại chỗ nối ruột mà không gây chuyển vị vi khuẩn [6]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ giới hạn trên mô hình thỏ nối ruột cụ thể, chưa đại diện cho mọi dạng liền vết thương ở người.
Giới hạn nghiên cứu hiện nay
Đa số dữ liệu đến nay vẫn là thử nghiệm in vitro trên tế bào hoặc in vivo trên chuột, thỏ [1], [6], [7], [5]. Dữ liệu lâm sàng chỉ ra liều uống an toàn kèm sinh khả dụng đầy đủ trên người bệnh còn rất ít [1].
Chưa có nghiên cứu kiểm chứng quy mô lớn khẳng định sụn cá mập an toàn tuyệt đối cho người đang mang bệnh lý phức tạp. Việc thiếu chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất giữa các nhà sản xuất khiến rủi ro sinh học khó lường trước [1].
Đồng thời, sản phẩm từ đánh bắt cá mập tự nhiên đang đối mặt tình trạng suy giảm nguồn cung toàn cầu do đánh bắt quá mức, thúc đẩy việc tìm kiếm nguồn sụn thay thế từ các loài cá khác [3].
Hiểu lầm: Cứ đau khớp là uống sụn cá mập
Sai lầm phổ biến là xem sụn cá mập như canxi vô hại hay collagen uống bao nhiêu cũng được. Người tiêu dùng thường nhầm hoạt tính ức chế mạch máu là vô hại với tế bào lành.
Thực tế, sụn cá mập không đơn thuần là nguồn đạm xương khớp [3], [4]. Sự can thiệp vào quá trình tái sinh mạch và biến đổi miễn dịch khiến nó mang tính chất như một dược chất [1], [5].
Tự ý dùng lâu dài mà không kiểm tra chức năng cơ thể có thể gây can thiệp bất lợi vào dòng máu nuôi dưỡng các cơ quan đang cần tái tạo mạch.
5 nhóm người không nên tự ý dùng
Người chuẩn bị hoặc vừa phẫu thuật
Sụn cá mập ức chế sự nhân lên của tế bào nội mô mạch máu [7]. Liền sẹo và tái tạo mô sau đại phẫu cần hình thành mạng lưới mao mạch mới. Dù mô hình thỏ mổ đại tràng ghi nhận kết quả lành mô nối tốt [6], dữ liệu chung về khả năng chặn tạo mạch toàn thân qua đường uống [1] vẫn là rủi ro lớn gây chậm lành vết mổ hở ngoài lâm sàng.
Phụ nữ mang thai
Chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai. Phôi thai đang phát triển phụ thuộc hoàn toàn vào quá trình tạo mạch liên tục để hình thành bánh nhau và hệ thống mạch nuôi các cơ quan non nớt. Hoạt tính chống tăng sinh nội mô mạch máu [1], [7] là chống chỉ định tự nhiên đối với sự phát triển bình thường của thai nhi.
Trẻ em và thiếu niên đang lớn
Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn trên trẻ nhỏ. Trẻ em đang trong giai đoạn tăng trưởng chiều cao và hoàn thiện thể chất. Sự kéo dài xương và phát triển mô luôn cần mạch máu tân tạo; các chất ức chế tạo mạch [1], [2] có thể ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình sinh lý này.
Người có rối loạn đông máu hoặc bệnh lý mạch máu
Sụn cá mập giàu chondroitin sulfate và tác động trực tiếp lên hệ tế bào nội mô mạch máu [3], [7]. Bệnh nhân đang gặp hội chứng chảy máu, dễ xuất huyết hoặc đang điều trị thuốc chống đông nếu tùy tiện uống có thể làm phức tạp thêm việc kiểm soát thành mạch.
Người có cơ địa dị ứng cá biển
Sụn cá mập là phụ phẩm biển chứa hỗn hợp protein lạ [3], [5]. Cơ địa mẫn cảm hải sản khi nạp các mảnh protein trọng lượng 14-15 kDa có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng, quá mẫn tức thì hoặc nổi mề đay [5].
Hướng dẫn dùng an toàn
Không tự ý mua các lọ bột sụn cá mập trôi nổi để tự trị thoái hóa khớp hay ung thư. Nếu có ý định bổ sung, cần kiểm tra kỹ thành phần sản phẩm xem có chứa chondroitin sulfate tinh khiết hay toàn phần bột sụn [1], [3].
Nếu đang mắc bệnh nền, huyết áp, chuẩn bị mổ hoặc đang dùng thuốc điều trị, bắt buộc phải tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường về tiêu hóa, xuất huyết hoặc dị ứng da, phải dừng uống ngay lập tức.
Sụn cá mập chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể can thiệp sâu vào mạng lưới tuần hoàn mao mạch [1], [7]. Thận trọng, dùng đúng đối tượng và dựa trên chỉ định y khoa luôn là nguyên tắc sống còn để bảo vệ sức khỏe.