Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc dân gian dùng cây đơn buốt lá xẻ đun nước uống để trị dứt điểm đau nhức xương khớp. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân từ bỏ đơn thuốc của bác sĩ để tìm hái thảo dược mọc hoang về tự chữa bệnh. Liệu loại cây này có thực sự chữa khỏi hoàn toàn bệnh viêm khớp như lời đồn đại hay không?
Câu trả lời dứt khoát là không. Hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc cây đơn buốt lá xẻ có thể trị dứt điểm bệnh viêm khớp trên người. Các dữ liệu tích cực ghi nhận được mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm.
Cơ chế ức chế viêm trong nghiên cứu thực nghiệm
Cây đơn buốt lá xẻ (tên khoa học là Bidens bipinnata L.) cùng chi với nhiều loài đơn buốt khác, từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng hỗ trợ giảm sốt và chống viêm [1]. Trong các thí nghiệm phân tích hoạt chất, các nhà khoa học đã tách chiết được nhiều hợp chất phenolic và flavonoid có hoạt tính sinh học [2]. Những chất này thể hiện khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng miễn dịch và điều hòa hoạt động của tế bào [2].
Cụ thể hơn, các hoạt chất từ cây đơn buốt giúp kiểm soát quá trình sản sinh các phân tử gây viêm trong cơ thể [2]. Nhóm flavonoid chiết xuất từ dược liệu này có thể tác động đến sự tăng sinh của tế bào miễn dịch, hiện tượng thực bào và giảm thiểu tình trạng stress oxy hóa [2]. Tuy nhiên, các phản ứng ức chế cytokine hay enzyme gây viêm này chỉ diễn ra khi dùng dịch chiết cô đặc trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [1].
Nghiên cứu trên tế bào và mô hình động vật nói gì?
Để đánh giá tác dụng kháng viêm của thảo dược, các nhà khoa học đã tiến hành một số nghiên cứu tiền lâm sàng độc lập. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã thử nghiệm phân đoạn tổng flavonoid chiết xuất từ cây đơn buốt lá xẻ (TFB) trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) [1]. Khi kích thích các tế bào này bằng huyết thanh của bệnh nhân ban xuất huyết Henoch-Schonlein, phản ứng viêm bùng phát mạnh với sự gia tăng của IL-8, TNF-alpha và oxit nitric (NO) [1].
Kết quả cho thấy, việc can thiệp bằng TFB đã làm giảm đáng kể nồng độ IL-8, TNF-alpha và NO trong dịch nuôi cấy tế bào [1]. Đồng thời, chiết xuất này còn ức chế rõ rệt sự biểu hiện ở mức độ mRNA và protein của yếu tố hạt nhân NF-kappaB cũng như fractalkine [1]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ tiến hành trên tế bào nuôi cấy trong đĩa petri, hướng đến viêm vi mạch và không phản ánh đầy đủ phản ứng của khớp sống [1].
Đến năm 2015, một nghiên cứu khác đánh giá trực tiếp hiệu quả của TFB trên mô hình chuột cống bị gây viêm khớp dạng thấp bằng chất bổ trợ (adjuvant arthritis - AA) [3]. Các nhà nghiên cứu đã đo lường điểm số phù nề bàn chân, thể tích chân sau, chỉ số đa khớp, kiểm tra mô bệnh học và nồng độ các chất trung gian gây viêm trong huyết thanh gồm IL-6, IL-1beta và TNF-alpha [3]. Hiện tượng tự chết của tế bào (apoptosis) tại mô hoạt dịch khớp cũng được theo dõi qua dấu ấn Caspase 3 [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết TFB giúp giảm mức độ phù nề bàn chân, giảm thể tích chân sau và cải thiện đáng kể chỉ số đa khớp cũng như tình trạng mô học ở chuột bệnh [3]. TFB ức chế sự sản sinh các cytokine gây viêm IL-6, IL-1beta và TNF-alpha trong huyết thanh chuột [3]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng biểu hiện của Caspase 3 và gia tăng sự tự chết của các tế bào màng hoạt dịch bị tăng sinh quá mức [3]. Dù vậy, kết quả này hoàn toàn giới hạn trên loài gặm nhấm, chưa thể áp dụng tương đương sang người [3].
Bên cạnh đó, các loài cùng chi Bidens cũng cho thấy tác dụng giảm đau, hạ sốt và giảm phù nề trên động vật. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống bị gây phù chân bằng carrageenan cho thấy dịch hãm từ bộ phận trên mặt đất của cây Bidens tripartita L. liều 20 ml/kg thể trọng thể hiện hoạt tính chống viêm tương đương với indomethacin [4]. Dịch hãm này cũng cho tác dụng giảm đau trên thử nghiệm tấm nóng và hạ sốt cục bộ phụ thuộc vào liều dùng [4]. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là thí nghiệm động vật trên loài liên quan chứ không phải cây đơn buốt lá xẻ trên cơ thể người [4].
Thiếu hụt nghiêm trọng bằng chứng thử nghiệm lâm sàng
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên ống nghiệm và chuột cống cho thấy tiềm năng kháng viêm rõ rệt, khoảng cách để trở thành một phương thuốc điều trị bệnh khớp thực tế lại rất xa [1, 2]. Viêm khớp dạng thấp ở người là một bệnh lý viêm tự miễn mạn tính vô cùng phức tạp, tiến triển phá hủy khớp dần dần và gây suy giảm chức năng vận động trầm trọng [3]. Nguyên nhân chính xác của bệnh chưa được biết rõ mà liên quan mật thiết đến yếu tố di truyền, nhiễm trùng và môi trường sống [3].
Một bài tổng quan hệ thống năm 2023 rà soát trên các cơ sở dữ liệu lớn đã chỉ ra rằng bằng chứng về đặc tính điều hòa miễn dịch của chi thảo dược này vẫn còn rất hạn chế [2]. Trong số 314 bài báo được tìm kiếm, chỉ có 23 công trình tiền lâm sàng đủ tiêu chuẩn lựa chọn [2]. Các tác giả khẳng định việc ứng dụng điều trị các bệnh viêm mạn tính cần phải được chứng thực qua các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt [2]. Cho đến nay, mới chỉ có duy nhất một thử nghiệm lâm sàng pha I và II được thực hiện nhưng là để đánh giá tác dụng giảm viêm niêm mạc (mucositis), hoàn toàn không có thử nghiệm nào về điều trị khớp trên bệnh nhân [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc đun nước uống thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng uống nước thảo mộc tự nhiên sẽ "lành tính" và có thể "trị dứt điểm" bệnh [1, 3]. Y học hiện đại đến nay vẫn xác định viêm khớp dạng thấp là bệnh mạn tính, các phác đồ điều trị đều tập trung kiểm soát phản ứng viêm, giảm đau và làm chậm tổn thương khớp chứ chưa thể khẳng định trị dứt điểm [3]. Việc đồn thổi một loại cây hoang dại chữa khỏi hoàn toàn bệnh khớp là phóng đại sự thật và phi khoa học [3].
Thêm vào đó, việc đun sắc thông thường tại nhà khác hoàn toàn với quy trình chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Các nhà khoa học phải dùng dung môi chuyên biệt để thu nhận phân đoạn tổng flavonoid nồng độ cao nhằm đạt hiệu quả ức chế các chất gây viêm [1, 2]. Khi người bệnh tự hái cây tươi về đun sôi, hàm lượng hoạt chất thu được có thể rất thấp, không đủ nồng độ tạo ra tác động sinh học nhưng lại dễ tích tụ tạp chất hoặc kim loại nặng từ đất.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc các bệnh lý xương khớp có tổn thương rõ rệt trên phim chụp hoặc có xét nghiệm miễn dịch dương tính không được tự ý bỏ thuốc để uống nước cây cỏ. Việc ngừng thuốc chống viêm, thuốc ức chế miễn dịch do bác sĩ chỉ định có thể làm bùng phát cơn đau dữ dội và đẩy nhanh tốc độ dính khớp, tàn phế vĩnh viễn [3]. Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa cần hết sức cẩn trọng vì dược tính và độc tính của nước sắc đơn buốt chưa được chuẩn hóa liều lượng an toàn trên người.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý sử dụng loại nước này. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc dung nạp nước sắc cây đơn buốt lá xẻ ở những đối tượng nhạy cảm trên. Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác với nguy cơ tương tác thuốc chưa được báo trước.
Cách tiếp cận đúng đắn và áp dụng thực tế
Nếu có ý định dùng thêm các loại nước thảo mộc hỗ trợ, người bệnh chỉ nên coi đây là biện pháp giải khát bổ trợ và phải trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Không bao giờ được phép xem thảo dược là phương pháp thay thế thuốc kê đơn. Khi mua các chế phẩm thảo dược, cần chọn nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm duyệt vệ sinh an toàn thực phẩm thay vì tự thu hái bên lề đường, nơi dễ nhiễm thuốc trừ sâu hay chất thải độc hại.
Để kiểm soát bệnh xương khớp hiệu quả, người bệnh nên tuân thủ phác đồ điều trị khoa học kết hợp lối sống lành mạnh. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu chất chống oxy hóa, kiểm soát cân nặng để giảm tải áp lực cơ học lên khớp xương. Bên cạnh đó, các bài tập vận động nhẹ nhàng vừa sức như đi bộ, bơi lội hoặc vật lý trị liệu sẽ hỗ trợ bảo tồn chức năng vận động tốt hơn nhiều so với việc chỉ trông chờ vào các bài thuốc dân gian truyền miệng.
Cây đơn buốt lá xẻ thực sự chứa các hoạt chất có tiềm năng kháng viêm nhưng mới chỉ được chứng minh trên động vật và tế bào [1, 2]. Lời đồn uống nước cây này "trị dứt" bệnh khớp là sai sự thật và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Người bệnh cần giữ vững sự tỉnh táo, lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ hệ vận động của mình một cách an toàn nhất.
