Ai không nên dùng đông quỳ? Cảnh báo cho thai phụ và tiêu hóa yếu

Thói quen dùng thảo dược và những nguy cơ tiềm ẩn

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc hay thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, nhuận tràng hoặc giảm cân mà không tìm hiểu kỹ. Trong số đó, đông quỳ (danh pháp khoa học gồm Malva verticillata và các loài cùng chi như Malva sylvestris) là vị thuốc cổ truyền thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn vô hại" có thể dẫn tới những hậu quả sức khỏe khôn lường.

Thực tế, phụ nữ mang thai và người có hệ tiêu hóa yếu, bụng dạ nhạy cảm là hai nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng loại thảo dược này. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm từ đông quỳ mà không có chỉ định chuyên môn có thể gây kích thích tử cung hoặc dẫn đến tình trạng tiêu chảy kéo dài.

Trả lời nhanh: Ai nên tránh xa đông quỳ?

Phụ nữ mang thai không nên sử dụng đông quỳ do lo ngại về hoạt tính co bóp, kích thích cơ trơn tử cung làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non. Ngoài ra, người có đường tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn hoặc đang bị tiêu chảy cũng cần tránh dùng loại cây này.

Việc tự ý dùng đông quỳ trong các sản phẩm trà giảm cân, trà nhuận tràng trôi nổi trên thị trường có thể làm khởi phát các cơn đau bụng quặn thắt và gây mất nước nghiêm trọng.

Cơ chế tác động đến tử cung và hệ tiêu hóa

Trong y học cổ truyền, hạt và lá đông quỳ có tính hàn, trơn hoạt, quy kinh đại trường và bàng quang. Dược liệu này có tác dụng thông tiện, lợi niệu và trục huyết. Đối với tử cung, tính chất trơn hoạt và kích thích cơ trơn có thể thúc đẩy chuyển dạ sớm hoặc kích hoạt co bóp đẩy phôi thai ra ngoài. Hiện tượng này đặc biệt nguy hiểm trong 3 tháng đầu thai kỳ.

Đối với hệ tiêu hóa, các thành phần trong đông quỳ cùng các chất bổ trợ đi kèm thường thúc đẩy nhu động ruột hoạt động quá mức. Khi ruột co bóp liên tục, thức ăn bị đẩy nhanh qua đại tràng mà chưa kịp tái hấp thu nước. Hậu quả là người dùng bị tiêu chảy xối xả, dẫn đến mất cân bằng điện giải nếu không kiểm soát kịp thời.

Bằng chứng khoa học về nguy cơ tự ý sử dụng

Một nghiên cứu dịch tễ học tại Argentina công bố năm 2010 đã ghi nhận thực trạng đáng báo động về việc tự dùng thảo dược trong cộng đồng ^[1]. Nghiên cứu khảo sát tại 73 hiệu thuốc thuộc tỉnh Buenos Aires trong thời gian 1 năm, ghi nhận tới 37.102 trường hợp người dân tự ý mua thảo dược điều trị, trong khi chỉ có 1.532 trường hợp được bác sĩ kê đơn ^[1].

Trong số các loài cây được tự ý sử dụng nhiều nhất, chi Malva (Malva sylvestris L.) đứng hàng đầu cùng với cúc la mã ^[1]. Đáng chú ý, chương trình giám sát dược lý đã phát hiện 15 phản ứng có hại do người dùng tự sử dụng thảo dược mà không nắm rõ chống chỉ định ^[1]. Nghiên cứu cảnh báo rằng nhiều loại cây có hoạt chất chống chỉ định nghiêm ngặt đối với phụ nữ có thai, người đang cho con bú hoặc người mắc bệnh rối loạn đông máu ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ trà thảo mộc trôi nổi

Nhiều người tiêu dùng gặp phải tình trạng tiêu chảy dữ dội khi uống trà có nhãn mác chứa lá đông quỳ (Malva verticillata L.) nhằm mục đích giảm cân. Một nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2001 đã phân tích thành phần lá đông quỳ và nguồn gốc hoạt chất sennoside trong các loại trà sức khỏe ^[2]. Kết quả phân tích sắc ký bản mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy bản thân lá Malva verticillata L. hoàn toàn không chứa sennoside A hay B ^[2].

Tuy nhiên, khi kiểm tra 10 mẫu trà thảo mộc giảm cân có chứa lá đông quỳ trên thị trường, tất cả các mẫu đều bị pha trộn thêm lá và gân lá phan tả diệp (senna) ^[2]. Lượng sennoside tối thiểu đo được trong các mẫu trà này là 6,1 mg/gói ^[2]. Sennoside là hoạt chất nhuận tràng anthranoid cực mạnh, gây tăng nhu động ruột dữ dội, đau quặn bụng và tiêu chảy cấp, khiến người có tiêu hóa yếu kiệt sức vì mất nước và chất điện giải ^[2].

Các hoạt tính sinh học khác được ghi nhận

Dù tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai đối tượng, cây đông quỳ vẫn là đối tượng của nhiều nghiên cứu dược liệu học. Năm 2016, một nghiên cứu trong ống nghiệm trên đại thực bào tủy xương đã đánh giá chiết xuất nước từ hạt đông quỳ (Malva verticillata) ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế sự biệt hóa hủy cốt bào và quá trình tiêu xương thông qua việc ngăn chặn con đường tín hiệu RANKL, ức chế biểu hiện c-Fos, NFATc1 cũng như quá trình phosphoryl hóa JNK, p38 ^[3].

Về thành phần hóa học, nghiên cứu năm 2018 sử dụng phương pháp UPLC-Q-TOF-MSE đã xác định sơ bộ 19 hợp chất trong cây Malva verticillata L., khẳng định đây là nguồn giàu chất chống oxy hóa phenolic ^[4]. Hàm lượng phenolic tổng số trong lá, thân và hạt lần lượt là 110,32 ± 3,45 mg GAE/g chiết xuất, 97,98 ± 4,19 mg GAE/g chiết xuất và 40,85 ± 7,63 mg GAE/g chiết xuất ^[4]. Nghiên cứu năm 2021 còn phát hiện axit linoleic từ hạt đông quỳ giúp kích thích tăng trưởng tế bào nhú bì nang tóc người qua con đường Wnt/beta-catenin ^[5]. Mặc dù vậy, các thử nghiệm này mới dừng lại ở quy mô tế bào và hóa thực vật, hoàn toàn không chứng minh tính an toàn khi sử dụng bằng đường uống cho thai phụ hay người bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng đông quỳ

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng thảo mộc thiên nhiên với sự lành tính tuyệt đối. Nhiều người khi bị táo bón nhẹ hay muốn giảm béo cấp tốc đã lạm dụng các loại trà đông quỳ. Việc lạm dụng thảo dược có tính chất nhuận tràng sẽ khiến ruột mất dần phản xạ co bóp tự nhiên, gây phụ thuộc thảo dược để đi tiêu.

Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai có thể uống nước sắc hạt đông quỳ để trị phù nề. Tác dụng lợi tiểu của đông quỳ có thể đi kèm nguy cơ co thắt cơ trơn tử cung, đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi. Ngoài ra, việc tự ý phối hợp các vị thuốc đông y mà không có hướng dẫn chuyên môn dễ dẫn tới tương tác thuốc nguy hiểm ^[1].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người sau đây cần tránh xa hoặc tham khảo ý kiến y khoa trước khi tiếp xúc với các chế phẩm từ đông quỳ:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Cần tránh sử dụng do nguy cơ co bóp tử cung gây sảy thai hoặc sinh non ^[1].
• Người có hệ tiêu hóa kém, hay đầy bụng, tiêu chảy mạn tính: Tính hàn trơn hoạt của dược liệu dễ khiến tình trạng viêm loét, rối loạn đường ruột trở nên trầm trọng.
• Người đang sử dụng trà giảm cân trôi nổi: Cần đề phòng nguy cơ trà bị pha tạp phan tả diệp chứa hàm lượng lớn sennoside gây mất nước và rối loạn điện giải ^[2].
• Phụ nữ đang cho con bú: Hoạt chất và các tạp chất đi kèm có thể bài tiết qua sữa mẹ gây tiêu chảy ở trẻ sơ sinh ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chứa đông quỳ, người tiêu dùng chỉ nên dùng khi có chỉ định cụ thể của thầy thuốc y học cổ truyền uy tín. Cần đọc kỹ nhãn mác, bảng thành phần dinh dưỡng để tránh mua phải các loại trà trộn lẫn hoạt chất nhuận tràng mạnh ^[2].

Khi xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng quặn từng cơn, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, hoa mắt, chóng mặt do mất nước, người dùng phải dừng uống ngay lập tức. Uống bổ sung nước và dung dịch oresol để bù điện giải, đồng thời đến cơ sở y tế gần nhất nếu tình trạng tiêu chảy không thuyên giảm. Thảo mộc chỉ phát huy giá trị trị liệu khi dùng đúng người, đúng bệnh và đúng liều lượng.