Curcuma zanthorrhiza (nghệ Java) và Curcuma longa (nghệ vàng) thường được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực lẫn kinh nghiệm dân gian nhằm bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều người dùng thảo dược này theo thói quen tự nhiên mà không chú ý đến các rủi ro dược lý đi kèm. Bất kỳ hoạt chất sinh học mạnh mẽ nào, đặc biệt là curcuminoids, đều có khả năng tương tác với cơ thể và gây phản ứng không mong muốn ở một số thể trạng đặc thù.
Dữ liệu y khoa thực tế cho thấy Curcuma zanthorrhiza nói riêng và các chiết xuất nghệ chứa curcumin nói chung không phù hợp cho mọi đối tượng sử dụng tự do. Cụ thể, phụ nữ mang thai, nam giới đang chuẩn bị sinh con, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông, người có đường tiêu hóa nhạy cảm và bệnh nhân đang phối hợp nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan là những nhóm phải hết sức cẩn trọng.
Cơ chế tác động sinh học của các hoạt chất nhóm Curcuma
Các loài thuộc chi Nghệ, điển hình như Curcuma longa hay Curcuma zanthorrhiza, chứa thành phần hoạt chất chính là curcumin cùng các phân tử sesquiterpenoid đặc trưng [6, 7]. Những hợp chất này can thiệp trực tiếp vào các con đường truyền tín hiệu sinh học, chẳng hạn như ức chế yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB, điều hòa hoạt động của thụ thể SIRT1 hoặc ức chế hoạt hóa các tế bào miễn dịch bạch cầu [5, 7].
Bên cạnh khả năng chống oxy hóa và giảm viêm, curcumin còn tham gia vào quá trình ức chế kết tập tiểu cầu và tương tác với các men gan chịu trách nhiệm phân giải thuốc [1]. Ngoài ra, trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, chiết xuất nghệ còn tác động trực tiếp lên hệ sinh dục, làm thay đổi cấu trúc biểu mô mầm sinh tinh và cản trở sự bám dính của phôi thai [2]. Những cơ chế này giải thích vì sao một dược liệu tự nhiên lại có thể mang đến những biến cố bất lợi trên một số nhóm người.
5 nhóm người cần cẩn trọng khi dùng Curcuma zanthorrhiza
Căn cứ vào các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng về Curcuma và hoạt chất chính curcumin, có 5 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng:
Phụ nữ có thai và người có kế hoạch thụ thai: Nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất Curcuma longa bằng ete dầu mỏ và nước gây ức chế hoàn toàn quá trình làm tổ của phôi thai [2]. Việc kết hợp curcumin và andrographolide trên chuột cống làm suy giảm số lượng phôi làm tổ, giảm quy mô lứa đẻ, thay đổi chu kỳ rụng trứng và giảm số nang noãn [2]. Đồng thời, chiết xuất nghệ cũng làm giảm khả năng vận động của tinh trùng người [2]. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên phụ nữ mang thai người, do đó nhóm này không nên tự ý dùng chiết xuất nghệ nồng độ cao [2].
Người chuẩn bị phẫu thuật và người đang dùng thuốc chống đông: Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ khuyến cáo, việc dùng đồng thời curcumin với các thuốc chống đông máu như heparin, clopidogrel, aspirin hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID) có thể làm tăng nguy cơ chảy máu [1]. Những người sắp bước vào can thiệp ngoại khoa cần ngưng sử dụng để tránh biến chứng xuất huyết khó kiểm soát [1].
Nam giới đang điều trị hiếm muộn: Thử nghiệm trên chuột Parkes đực dùng chiết xuất rễ Curcuma longa đường uống ở liều 600 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 8 đến 12 tuần ghi nhận hiện tượng giảm khả năng sinh tinh có thể phục hồi, giảm đường kính ống sinh tinh và lỏng lẻo biểu mô mầm [2]. Nghiên cứu trên chuột đực Swiss Albino cũng cho thấy chiết xuất nghệ dạng nước làm giảm số lượng, độ di động của tinh trùng và biến đổi pH tinh dịch dẫn đến vô sinh thực nghiệm [2].
Người có bệnh lý tiêu hóa hoặc dạ dày nhạy cảm: Mặc dù curcumin dung nạp tốt ở mức thông thường, các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng khi dùng liều 450-3.600 mg/ngày kéo dài từ 1 đến 4 tháng, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như buồn nôn, tiêu chảy [2, 4]. Dùng một liều duy nhất từ 500-12.000 mg có thể gây đau đầu, tiêu chảy, phân vàng và phát ban da [3]. Khi dùng liều cao, người bệnh còn đối mặt với nguy cơ khó chịu tiêu hóa, ngứa da, sưng phù hoặc khó thở [3].
Người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua enzym Cytochrome P450: Báo cáo khoa học chỉ ra curcumin có khả năng can thiệp vào các loại thuốc bị chuyển hóa hoặc tác động bởi hệ thống men gan Cytochrome P450 (CYP), dẫn đến nguy cơ làm nồng độ thuốc trong máu dao động thất thường [1]. Nhóm người đang điều trị các bệnh mãn tính bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu lực và độ an toàn?
Các thử nghiệm khoa học đã được thực hiện nhằm xác định ranh giới giữa lợi ích trị liệu và giới hạn an toàn của Curcuma. Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 về Curcuma longa đã tổng hợp các dữ liệu tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm, chỉ rõ chiết xuất nước ở mức 600 mg/kg/ngày làm suy giảm đường kính ống sinh tinh và giảm số lượng tinh trùng ở chuột đực [2]. Ở chuột cái Sprague-Dawley, curcumin phối hợp cùng andrographolide làm giảm đáng kể số lượng phôi và ức chế hoàn toàn việc phôi bám vào niêm mạc tử cung [2].
Trong thử nghiệm lâm sàng pha I trên bệnh nhân ung thư đại trực tràng tiến triển sử dụng curcumin đường uống, hoạt chất này dung nạp tốt ở các mức liều lên tới 3.600 mg/ngày trong tối đa 4 tháng [1]. Tác dụng phụ ghi nhận chủ yếu là tiêu chảy và buồn nôn nhẹ [1]. Đáng chú ý, có 4 bệnh nhân tăng chỉ số phosphatase kiềm huyết thanh và 3 bệnh nhân tăng men lactate dehydrogenase (LDH) vượt 1,5 lần giới hạn trên bình thường [1]. Mặc dù vậy, nghiên cứu chưa thể khẳng định chắc chắn các bất thường xét nghiệm máu này bắt nguồn từ độc tính điều trị hay do chính tiến triển của khối u [1].
Về độc tính tế bào, một nghiên cứu năm 2023 trên chiết xuất Curcuma zanthorrhiza giàu sesquiterpenoid (CZM) đối với tế bào ung thư cổ tử cung HPV16 SiHa cho thấy chiết xuất này ức chế tăng sinh tế bào theo liều lượng với giá trị IC50 là 150 mcg/ml [4]. Chiết xuất kích hoạt cơ chế tự thực thông qua con đường PI3K/AKT/mTOR do gia tăng gốc oxy hóa phản ứng ROS và RNS nội bào [4]. Ở khía cạnh miễn dịch, Curcuma zanthorrhiza dạng chiết xuất methanol thể hiện khả năng ức chế mạnh sự di chuyển của bạch cầu đa nhân trung tính (PMN) với giá trị IC50 là 2,5 mcg/ml [5].
Về dự đoán độc tính, phân tích tính toán in silico năm 2023 sử dụng công cụ Protox II trên Curcuma zanthorrhiza cho thấy các hợp chất beta-curcumene, curcumin và xanthorrhizol thuộc nhóm độc tính 4 hoặc 5, mức độ tương đối thấp ở điều kiện mô phỏng [6]. Thử nghiệm trên chuột mắc đái tháo đường thực nghiệm thiếu kẽm năm 2021 cũng cho thấy chế độ ăn chứa 1% Curcuma giúp cải thiện đường huyết, lipid máu và các chỉ số transaminase, chống lại tổn hại oxy hóa [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nghệ và chiết xuất curcumin chứng minh được các hoạt tính sinh học có giá trị cao như kháng viêm, dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do ROS, giảm sự biểu hiện của các cytokine gây viêm AP-1 và iNOS [3]. Hoạt chất này cũng bảo vệ chức năng ty thể và giảm hiện tượng chết rụng tế bào do tổn thương gây ra trong các mô hình thực nghiệm [3]. Nhờ hồ sơ an toàn tương đối tốt khi dùng qua đường uống ở mức thông thường, curcumin vẫn là ứng viên tiềm năng trong các liệu pháp hỗ trợ [8].
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của curcumin là sinh khả dụng đường uống rất thấp [8]. Để đạt được nồng độ hoạt động sinh học trong máu, cơ thể thường đòi hỏi liều lượng rất cao [8]. Việc tăng liều lượng này vô tình làm tăng tỷ lệ gặp các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa và gan [2, 4]. Ngoài ra, phần lớn dữ liệu về tác động kháng thụ thai hay cản trở làm tổ mới dừng lại ở động vật thực nghiệm, chưa có dữ liệu đối chứng đầy đủ trên người khỏe mạnh [2]. Các chiết xuất Curcuma dùng trong nhiều nghiên cứu miễn dịch cũng chưa được chuẩn hóa đồng nhất về hàm lượng hoạt chất đánh dấu, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác [5].
Hiểu lầm thường gặp về nghệ và Curcuma zanthorrhiza
Nhiều người lầm tưởng rằng Curcuma zanthorrhiza là thảo mộc tự nhiên nên có thể dùng không giới hạn liều lượng mà không lo tác dụng phụ. Thực tế, Ủy ban Chuyên gia chung của FAO/WHO về Phụ gia Thực phẩm (JECFA) và Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã đưa ra giới hạn lượng ăn vào hàng ngày chấp nhận được (ADI) của curcumin là 0-3 mg/kg thể trọng [3]. Việc lạm dụng quá mức có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa và phản ứng dị ứng [2, 4].
Một hiểu lầm khác là chiết xuất nghệ lành tính tuyệt đối cho da và niêm mạc. Y văn đã ghi nhận những ca viêm da tiếp xúc dị ứng do curcumin, và một phản ứng dị ứng với các sản phẩm từ nghệ đã được báo cáo ở tình nguyện viên khỏe mạnh tham gia thử nghiệm an toàn pha I sử dụng dầu nghệ và chiết xuất nghệ [1]. Do đó, người có tiền sử dị ứng cơ địa cần thận trọng khi tiếp xúc hoặc uống các chế phẩm đậm đặc từ thảo dược này [1].
Khuyến cáo áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm Curcuma zanthorrhiza hoặc thực phẩm bổ sung curcumin liều cao liên tục mà không có chỉ định y khoa. Khi sử dụng nghệ trong chế biến món ăn hàng ngày, lượng gia vị tự nhiên thường nằm trong ngưỡng an toàn cho người khỏe mạnh [2, 3].
Trường hợp đang chuẩn bị phẫu thuật, mang thai, có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc kháng đông, thuốc điều hòa miễn dịch, người dùng bắt buộc phải trao đổi trước với bác sĩ điều trị [1]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như buồn nôn kéo dài, tiêu chảy, phân đổi màu hay phát ban da cần được xử lý bằng cách ngưng dùng sản phẩm và đến cơ sở y tế kiểm tra [3]. Việc lắng nghe cơ thể và tham vấn chuyên môn y tế luôn là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe khi dùng thảo dược.
