Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên như quả và hoa mận gai (blackthorn) để pha trà, làm nước ép thanh lọc cơ thể hay hỗ trợ tim mạch. Tuy nhiên, dù được xem là nguồn dược liệu giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, việc sử dụng các sản phẩm này một cách bừa bãi không phải lúc nào cũng an toàn.
Vậy những ai cần cẩn trọng trước khi dùng quả và trà hoa mận gai? Thực tế, người có tiền sử loét dạ dày, bệnh nhân suy giảm chức năng thận, người chuẩn bị làm phẫu thuật và người có cơ địa dị ứng thực vật họ Hoa hồng (Rosaceae) cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa thảo dược này vào chế độ ăn uống hằng ngày.
Thực vật họ Rosaceae và đặc tính của mận gai
Mận gai, tên khoa học là Prunus spinosa L., thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), là loài cây bụi mọc nhiều ở vùng khí hậu ôn đới bắc bán cầu và các nước Địa Trung Hải [1]. Từ lâu, hoa và quả của cây đã được người dân bản địa dùng làm dược liệu dân gian nhờ chứa lượng hợp chất tự nhiên rất phong phú [1].
Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng hoa mận gai chứa nhiều flavonoid như kaempferol, quercetin và các dẫn xuất glycoside của chúng [2]. Trong khi đó, quả mận gai hoang dã chứa hàm lượng polyphenol dồi dào, nổi bật là rutin, axit 4-hydroxybenzoic, axit gallic và axit trans-sinapic [1]. Nước ép quả cũng chứa các axit hữu cơ nồng độ cao như axit neochlorogenic, cyanidin-3-glucoside, axit gallic, caffeic và vanillic [3].
Bằng chứng khoa học về tác động sinh học của mận gai
Nhiều nghiên cứu đã khảo sát hoạt tính của các dịch chiết từ mận gai trên mô hình phòng thí nghiệm và động vật:
Nghiên cứu công bố năm 2025 tại Ý khảo sát nước ép mận gai vùng Marche trên tế bào ung thư dạ dày [3]. Kết quả trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy dịch ép làm giảm khả năng sống của tế bào ung thư dạ dày AGS và KATO III thông qua kích hoạt enzym Caspase-3, tăng protein Bax, giảm Bcl-xL và giải phóng cytochrome c [3]. Đáng chú ý, dịch ép không gây độc trên tế bào biểu mô dạ dày bình thường GES-1 [3]. Tuy nhiên, đây mới là nghiên cứu tế bào, chưa phải thử nghiệm điều trị trên người loét dạ dày hay bệnh nhân ung thư dạ dày [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên quả mận gai hoang dã Ý cho thấy chiết xuất quả thể hiện hoạt tính kháng khuẩn in vitro trên một số chủng vi khuẩn Gram âm và Gram dương gây bệnh [1]. Chiết xuất này cũng bảo vệ hồng cầu người trước hiện tượng tán huyết [1]. Trên chuột bị gây căng thẳng oxy hóa bằng chế độ ăn giàu chất béo và tiêm streptozotocin liều thấp, chiết xuất quả thể hiện khả năng chống oxy hóa phụ thuộc liều ở cả gan và não [1].
Đối với hoa, nghiên cứu công bố năm 2021 thử nghiệm chiết xuất hoa Prunus spinosa trên huyết tương người trong điều kiện ống nghiệm [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nồng độ từ 1 đến 5 microg/mL, các hợp chất polyphenol bảo vệ phân tử fibrinogen (một protein đông máu quan trọng trong huyết tương) khỏi sự biến đổi oxy hóa [4]. Nồng độ 3-nitrotyrosine giảm khoảng 13,5% đến 33,0% ở liều 1 microg/mL và giảm từ 58,3% đến 97,1% ở liều 50 microg/mL [4]. Dịch chiết giúp bảo vệ lipid và protein huyết tương trước tổn thương do peroxynitrite [4].
Ngoài ra, về độ an toàn tổng quát của các loài cùng chi Prunus, một nghiên cứu năm 2009 về chiết xuất cành và lá của Prunus mume trên chuột Sprague-Dawley cho thấy liều cấp 20 g/kg thể trọng không gây tử vong [5]. Khi cho chuột dùng liều 0,84; 1,67 và 3,33 g/kg thể trọng trong 30 ngày, không ghi nhận biến đổi huyết học, sinh hóa hay bệnh học mô đáng kể [5]. Dù vậy, dữ liệu này thực hiện trên loài Prunus mume, không thể thay thế cho đánh giá độc tính dài hạn của Prunus spinosa trên người.
Những người bị bệnh dạ dày cần lưu ý gì?
Mặc dù nghiên cứu in vitro cho thấy nước ép mận gai ức chế chọn lọc tế bào ung thư dạ dày và chứa nhiều axit phenolic dễ hấp thu [3], điều này không đồng nghĩa nước ép mận gai có tác dụng chữa viêm loét dạ dày.
Quả mận gai chứa nhiều axit hữu cơ như axit gallic, caffeic, vanillic và axit neochlorogenic [3]. Ở người có vết loét niêm mạc dạ dày hoặc viêm trợt dạ dày đang tiến triển, lượng axit tự nhiên và tính chát của dịch quả có thể kích thích niêm mạc nhạy cảm. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào khẳng định việc uống trà hoa hay nước ép mận gai giúp làm lành vết loét dạ dày ở người.
Bệnh nhân suy giảm chức năng thận
Theo y học truyền thống Địa Trung Hải, Prunus spinosa thường được dân gian sử dụng với mục đích lợi tiểu và chống co thắt [1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động đến hệ bài tiết chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian chứ chưa được chứng minh liều lượng rõ ràng qua các thử nghiệm lâm sàng hiện đại.
Đối với người có bệnh lý suy thận hoặc suy giảm chức năng lọc của cầu thận, việc tùy tiện dùng các loại trà thảo dược có tính lợi tiểu truyền thống có thể gây ảnh hưởng đến cân bằng điện giải và thể tích tuần hoàn. Khi thận không đảm bảo khả năng đào thải, các chất chuyển hóa từ thảo mộc có nguy cơ tích tụ.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc rối loạn đông máu
Nghiên cứu in vitro năm 2021 chỉ ra rằng chiết xuất hoa mận gai tương tác trực tiếp với fibrinogen – loại protein huyết tương cốt lõi chịu trách nhiệm cho quá trình đông máu và cầm máu của cơ thể [4]. Các polyphenol trong hoa làm biến đổi và bảo vệ cấu trúc fibrinogen, giảm hình thành các kết tụ phân tử lớn [4].
Mặc dù tác dụng bảo vệ mạch máu có triển vọng trong tim mạch, sự can thiệp của polyphenol lên fibrinogen và các thành phần huyết tương có thể tiềm ẩn rủi ro thay đổi thời gian đông máu. Bệnh nhân sắp trải qua phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần tạm ngưng sử dụng trà hoa mận gai trước thời điểm phẫu thuật và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để phòng tránh nguy cơ chảy máu khó kiểm soát.
Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Rosaceae
Prunus spinosa L. là một thành viên thuộc họ thực vật Rosaceae (họ Hoa hồng) [1]. Họ thực vật này bao gồm rất nhiều loại cây ăn quả và thảo mộc quen thuộc như táo, lê, mận, đào.
Những người từng có tiền sử dị ứng, phát ban, ngứa miệng hay phản ứng quá mẫn với các loại quả hoặc phấn hoa thuộc họ Rosaceae có nguy cơ gặp phản ứng chéo khi tiếp xúc với hoa và quả mận gai. Các biểu hiện dị ứng có thể xuất hiện từ nhẹ đến nghiêm trọng, do đó nhóm đối tượng này nên tránh dùng thử các chế phẩm từ cây mận gai nếu chưa có chỉ định của chuyên gia miễn dịch dị ứng.
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến là xem các tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm như "thần dược" chữa bách bệnh. Dù các hợp chất anthocyanidin trong thực vật họ mận gai thể hiện hoạt tính chống oxy hóa bảo vệ tế bào ruột Caco-2 [6], chúng lại có thể đóng vai trò gây oxy hóa (pro-oxidant) tùy thuộc vào nồng độ và loại tế bào tiếp xúc [6]. Hiệu ứng hai mặt này cho thấy không nên tự ý lạm dụng thảo dược với liều cao.
Giới hạn lớn nhất của các nghiên cứu hiện nay về mận gai là phần lớn dữ liệu mới dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào in vitro hoặc mô hình chuột [2, 3, 4]. Các tài liệu về phẫu thuật cột sống hay cấu trúc xương gai đốt sống hoàn toàn là các chỉ định y khoa khác, không liên quan đến thảo dược mận gai [7]. Do đó, người tiêu dùng không nên suy diễn kết quả từ đĩa nghiệm thành hiệu quả điều trị thực tế trên người.
Cách sử dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn là người khỏe mạnh và muốn thưởng thức trà hoa hoặc nước quả mận gai như một thức uống tự nhiên, hãy duy trì lượng dùng vừa phải. Không nên tự ý nấu nước quả quá đặc hay uống thay nước lọc suốt cả ngày.
Thời điểm dùng thích hợp thường là sau bữa ăn nhẹ, tránh uống khi bụng rỗng để hạn chế tác động kích ứng từ axit hữu cơ. Người có bệnh lý nền, người đang dùng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo kỹ lưỡng ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung mận gai vào thực đơn.
Tóm lại, quả và hoa mận gai là nguồn thực vật giàu polyphenol tự nhiên với nhiều tiềm năng sinh học. Tuy nhiên, việc hiểu đúng giới hạn của bằng chứng khoa học và lắng nghe cơ thể, đặc biệt ở các nhóm có nguy cơ cao, là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn.
