Chế độ ăn kháng viêm đang trở thành xu hướng được nhiều người tìm kiếm nhằm cải thiện sức khỏe và phòng ngừa bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý cắt giảm thực phẩm hoặc phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung mà thiếu kiến thức y khoa chuẩn xác rất dễ dẫn đến phản tác dụng. Không ít người rơi vào cảnh kiêng khem mù quáng gây mất cân đối năng lượng hoặc gặp rào cản tài chính, tâm lý khiến việc duy trì chế độ ăn thất bại.
Thực tế, chế độ ăn kháng viêm không phải một đơn thuốc cố định hay việc loại bỏ cực đoan một nhóm chất. Việc tự áp dụng sai cách thường bắt nguồn từ 5 sai lầm phổ biến dưới đây, đã được nhiều nghiên cứu khoa học ghi nhận và cảnh báo.
Sai lầm 1: Kiêng khem mù quáng gây thiếu chất và năng lượng
Nhiều người khi nghe đến "kháng viêm" liền vội vã cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm quan trọng như ngũ cốc, chất xơ hay tinh bột vì sợ gây viêm đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 100 bệnh nhân viêm ruột (IBD) ngoại trú cho thấy xu hướng người bệnh tự ý tránh các thực phẩm giàu chất xơ để kiểm soát triệu chứng [1]. Kết quả đánh giá khẩu phần cho thấy điểm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải trung bình chỉ đạt 5,1 ± 1,3 trên thang điểm 14, và chỉ có 4% người tham gia đạt mức điểm từ 9 trở lên [1].
Đáng chú ý, nhóm người tham gia nghiên cứu này tiêu thụ ngũ cốc và rau xanh ít hơn đáng kể so với khuyến nghị dinh dưỡng quốc gia [1]. Việc kiêng khem quá mức này làm giảm lượng chất xơ nạp vào cơ thể, trong khi chất xơ và mô hình ăn Địa Trung Hải đã được chứng minh có liên quan đến việc giảm viêm niêm mạc, giảm viêm toàn thân, bảo vệ hàng rào ruột và tăng tính đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột [1]. Thiếu hụt dinh dưỡng và sai lầm về chế độ ăn uống cũng là nhóm lỗi phổ biến trong quản lý lâm sàng người bệnh viêm ruột được các chuyên gia tổng kết năm 2024 [2].
Sai lầm 2: Thiếu kiến thức nền tảng và gánh nặng chi phí
Nhiều người bắt đầu ăn kháng viêm theo phong trào mà không tìm hiểu kỹ, dẫn đến việc bỏ cuộc nhanh chóng. Một nghiên cứu năm 2018 tiến hành phỏng vấn sâu trên 6 người từng hoàn thành can thiệp ăn kháng viêm (độ tuổi 23-68, gồm 3 nam và 3 nữ) nhằm tìm hiểu rào cản thực tế [3]. Kết quả chỉ ra các rào cản lớn nhất khiến người tham gia khó duy trì chế độ ăn gồm: thiếu động lực sau khi kết thúc nghiên cứu, các sự kiện giao lưu xã hội, chi phí thực phẩm đắt đỏ và sự thiếu hụt kiến thức chuẩn xác về chế độ ăn [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận các yếu tố giúp duy trì thành công là sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, sự chủ động lựa chọn bữa ăn và việc nhận thấy lợi ích sức khỏe rõ rệt [3]. Do đó, việc nghĩ rằng ăn kháng viêm chỉ đơn giản là mua những món đồ đắt tiền mà không trang bị kiến thức hay kế hoạch chi tiêu hợp lý sẽ biến chế độ ăn thành gánh nặng kinh tế không bền vững.
Sai lầm 3: Quá phụ thuộc vào thực phẩm chức năng và lơ là tương tác
Tâm lý muốn "kháng viêm nhanh" khiến nhiều người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung, viên uống sắt, canxi hoặc khoáng chất mà quên đi bữa ăn tự nhiên. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013 tại các nhà thuốc cộng đồng ở Maryland theo dõi việc ghi nhớ nhãn phụ thuốc của người bệnh [4]. Kết quả cho thấy nhãn cảnh báo bị nhớ sai nhiều nhất chính là các hướng dẫn liên quan đến hạn chế ăn uống khi dùng thuốc [4].
Cụ thể, nhãn "Không dùng các sản phẩm từ sữa, thuốc kháng axit hoặc chế phẩm sắt trong vòng một giờ sau khi uống thuốc này" bị nhớ sai tới 5 lần trong tổng số 9 lần có người trả lời sai nhãn, và toàn bộ 5 trường hợp này nằm ở nhóm không được tư vấn trực tiếp [4]. Các nhãn như "Có thể uống cùng thức ăn để giảm cảm giác cồn cào dạ dày" hay "Không ăn bưởi chùm hoặc uống nước bưởi chùm khi dùng thuốc" cũng bị nhầm lẫn [4]. Tự ý uống thực phẩm bổ sung bừa bãi có thể làm cản trở hấp thu và tương tác nghiêm trọng với thuốc điều trị.
Sai lầm 4: Tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang "chữa lành" bằng ăn uống
Ăn uống đúng cách hỗ trợ giảm viêm, nhưng không thể thay thế phác đồ y khoa khi có bệnh lý cụ thể. Một báo cáo năm 2010 trên 16 thanh thiếu niên mắc bệnh viêm ruột và phụ huynh cho thấy rào cản điều trị phổ biến gồm hay quên, vướng bận hoạt động khác, khó nuốt thuốc và không ở nhà [5]. Tỷ lệ không tuân thủ dùng thuốc thực tế lên tới 42% đối với thuốc 6-MP/azathioprine và 50% đối với thuốc nhóm 5-ASA [5].
Bên cạnh đó, việc quản lý sai lầm về thuốc (như 5-aminosalicylates, corticosteroid, thiopurines, thuốc kháng TNF) và sai sót dinh dưỡng là vấn đề thường gặp trong thực hành lâm sàng theo tổng quan năm 2024 [2]. Lầm tưởng rằng chỉ cần ăn kháng viêm là có thể ngưng thuốc đặc trị khiến tình trạng viêm mạn tính bùng phát, gây biến chứng nghiêm trọng.
Sai lầm 5: Đánh giá quá cao hiệu quả tức thì và thiếu tính kiên trì
Một sai lầm rất lớn là kỳ vọng chế độ ăn kháng viêm sẽ tạo ra phép màu chữa bách bệnh trong thời gian ngắn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 về tác động của chế độ ăn kháng viêm lên chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (HRQOL) ở người trưởng thành mắc bệnh mạn tính đã chỉ ra nhiều hạn chế lớn của các bằng chứng hiện có [6]. Nghiên cứu chỉ ra sự không đồng nhất đáng kể giữa các thử nghiệm, chất lượng thử nghiệm nhìn chung còn thấp và phần lớn dữ liệu bị chi phối bởi chế độ ăn Địa Trung Hải [6].
Đáng chú ý, chỉ có 5 trong số 23 nghiên cứu được đưa vào đáp ứng tiêu chuẩn về chất lượng chế độ ăn kháng viêm "đầy đủ" [6]. Rất ít nghiên cứu đánh giá và báo cáo cụ thể tiềm năng kháng viêm thực tế của can thiệp ăn uống, dẫn đến khó xác định liệu sự thay đổi kết quả là do tuân thủ ăn uống, thành phần dưỡng chất hay do chính tiềm năng kháng viêm [6]. Điều này cho thấy ăn kháng viêm không phải giải pháp thần kỳ có kết quả đồng nhất cho mọi bệnh lý mạn tính.
Bằng chứng khoa học về lợi ích thực sự của ăn kháng viêm
Mặc dù có những hiểu lầm, chế độ ăn kháng viêm chuẩn mực vẫn đem lại giá trị rõ ràng khi áp dụng đúng. Nghiên cứu thuộc Mạng lưới Hen toàn cầu tại Hy Lạp công bố năm 2023 trên 1.934 thanh thiếu niên (tuổi trung bình 12,7 ± 0,6) đã dùng chỉ số kháng viêm của chế độ ăn (DAI) để đánh giá [7]. Kết quả cho thấy nhóm thanh thiếu niên tuân thủ cao chế độ ăn kháng viêm giảm tới 58% nguy cơ xuất hiện triệu chứng hen suyễn so với nhóm tuân thủ thấp sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu (p < 0,01) [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa chế độ ăn và tỷ lệ viêm mũi dị ứng hay chàm [7].
Ở bệnh nhân tổn thương tủy sống - đối tượng thường xuyên chịu tình trạng viêm mức độ thấp mạn tính do biến chứng nhiễm trùng đường tiểu, loét do tỳ đè và bệnh chuyển hóa - can thiệp ăn kháng viêm đã ghi nhận các lợi ích như giảm đau, giảm phù nề, cải thiện nhận thức và khả năng vận động [3]. Với người mắc bệnh celiac, nghiên cứu năm 2004 theo dõi 32 người lớn cho thấy việc tuân thủ ăn kiêng gluten nghiêm ngặt giúp nồng độ kháng thể kháng nội mạc cơ (anti-endomysial) và kháng thể kháng gliadin (IgA, IgG) giảm nhanh chóng, trong khi nhóm thường xuyên mắc sai lầm ăn uống thì nồng độ kháng thể hoàn toàn không giảm [8]. Sự tuân thủ này cũng tương quan thuận với trình độ học vấn của người bệnh [8].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn kháng viêm?
Người mắc bệnh viêm ruột (Crohn, viêm loét đại tràng) không nên tự ý áp dụng chế độ ăn nhiều chất xơ thô đột ngột mà không có hướng dẫn từ bác sĩ tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, vì sai lầm trong dinh dưỡng và điều trị ở nhóm này rất dễ xảy ra [2], [1].
Người đang sử dụng thuốc điều trị kháng sinh, thuốc ức chế miễn dịch hoặc các thuốc điều trị mạn tính cần đặc biệt lưu ý nhãn phụ và hướng dẫn dùng thuốc, tránh tự ý uống sữa, viên sắt hay thực phẩm bổ sung gần giờ uống thuốc vì có thể cản trở hấp thu [5], [4].
Các đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, người cao tuổi mắc bệnh mạn tính cần được theo dõi tại các đơn vị chuyên khoa để tránh sai sót trong quản lý dinh dưỡng và thuốc men [2].
Áp dụng thực tế đúng cách và an toàn
Để ăn kháng viêm hiệu quả, hãy bắt đầu bằng việc bổ sung đa dạng rau củ, trái cây và ngũ cốc theo khuyến nghị dinh dưỡng thay vì kiêng khem mù quáng [1]. Học hỏi kiến thức dinh dưỡng đúng đắn và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân trong gia đình để duy trì bữa ăn bền vững, giảm bớt áp lực chi phí [3], [8].
Khi cần sử dụng thực phẩm chức năng hoặc thay đổi chế độ ăn trong lúc đang dùng thuốc, hãy đọc kỹ nhãn phụ và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về khoảng cách thời gian uống thuốc [4]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để thay thế hoàn toàn bằng can thiệp ăn uống [2], [5].
Chế độ ăn kháng viêm mang lại nhiều lợi ích hỗ trợ sức khỏe khi được xây dựng dựa trên sự cân bằng dinh dưỡng và hiểu biết khoa học. Thay vì kiêng khem cực đoan hay phụ thuộc vào viên uống bổ sung, việc duy trì lối sống lành mạnh kết hợp tuân thủ phác đồ y khoa chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn và bền vững nhất.
