Thổ cao ly sâm (còn gọi là sâm đất, danh pháp khoa học Talinum triangulare) từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày và các bài thuốc dân gian. Nhiều người thường truyền tai nhau rằng loại cây này có tác dụng bồi bổ cơ thể, thanh nhiệt và mát gan.

Tuy nhiên, dù là thực phẩm tự nhiên, thổ cao ly sâm không phải vị thuốc an toàn cho tất cả mọi người. Nhiều người dùng sai cách hoặc thuộc nhóm thể trạng đặc thù có thể gặp phải những tác dụng phụ không mong muốn đối với sức khỏe.

Hiểu đúng về thổ cao ly sâm và đặc tính sinh học

Thổ cao ly sâm là loài thực vật nhiệt đới thuộc họ Talinaceae, phổ biến tại nhiều khu vực châu Phi, châu Mỹ và châu Á [1]. Trong đời sống dân gian, các bộ phận của cây thường được luộc, nấu canh hoặc chế biến món ăn tương tự như các loại rau ăn lá khác [1].

Nghiên cứu về thành phần cho thấy chất nhầy chiết xuất từ lá cây chứa tỷ lệ protein đạt 54,3%, chất béo 29,0%, carbohydrate 5,4% và chất xơ 3,5% [1]. Do tính chất nhớt dính đặc trưng, tại một số vùng bản địa, người dân thường vò lá với muối hoặc không muối nhằm loại bỏ chất nhầy trước khi nấu chín [1].

Thổ cao ly sâm dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm

Các nghiên cứu sinh hóa hiện đại bước đầu ghi nhận nhiều tiềm năng hỗ trợ sức khỏe của thổ cao ly sâm trên mô hình thử nghiệm.

Về khả năng hỗ trợ chống oxy hóa, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột Wistar bị rối loạn mỡ máu do chế độ ăn nhiều cholesterol đã đánh giá chiết xuất cồn từ lá thổ cao ly sâm [2]. Chuột ăn nhiều chất béo bị suy giảm đáng kể các enzym chống oxy hóa (SOD, CAT, GSH, GST) và tăng sản phẩm peroxide hóa lipid (TBARs) [2]. Khi được phối hợp chiết xuất lá Talinum triangulare trong 8 tuần, các chỉ số enzym chống oxy hóa trong huyết thanh tăng lên rõ rệt, đồng thời sản phẩm TBARs giảm đi (p < 0,05) [2].

Về chỉ số đường huyết, một thử nghiệm năm 2018 trên người đã so sánh các loại bột mì ăn kèm canh rau thổ cao ly sâm sau 10-12 giờ nhịn ăn qua đêm [3]. Bột lúa mì nguyên cám bổ sung bột đậu nành dùng cùng canh thổ cao ly sâm cho chỉ số đường huyết thấp hơn có ý nghĩa so với đường D-glucose (p < 0,05) [3]. Bữa ăn này cũng ghi nhận làm giảm chỉ số cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG), LDL-C và VLDL-C, đồng thời tăng HDL-C ở người tham gia (p < 0,05) [3].

Ai nên thận trọng khi dùng thổ cao ly sâm?

Mặc dù có giá trị dinh dưỡng, người tiêu dùng cần chú ý đến thể trạng cá nhân trước khi sử dụng thường xuyên. Cụ thể có 4 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

Thứ nhất, người mắc bệnh sỏi thận hoặc có tiền sử sỏi đường tiết niệu. Nhiều tài liệu y học cảnh báo việc tích tụ chất lắng cặn như oxalate trong các loại rau có thể làm tăng gánh nặng lọc qua thận. Nếu sử dụng lượng quá nhiều, nguy cơ hình thành tinh thể sỏi mới hoặc làm tăng kích thước sỏi có thể xảy ra.

Thứ hai, người mắc bệnh gout hoặc có nồng độ acid uric máu cao. Quá trình chuyển hóa và bài tiết của cơ thể cần được duy trì ổn định. Nhóm bệnh nhân này nên thận trọng khi ăn các loại rau củ đậm chất đạm thực vật hoặc có tính lắng đọng chuyển hóa nếu chưa tham vấn bác sĩ chuyên khoa.

Thứ ba, người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc có bệnh lý thận mạn tính. Việc dùng đồng thời các loại thảo mộc có tính thanh nhiệt, lợi niệu tự nhiên cùng thuốc lợi tiểu tổng hợp dễ gây rối loạn cân bằng nước và điện giải trong cơ thể. Nhóm người có chức năng lọc của thận bị suy giảm cần kiểm soát chặt chẽ lượng thức ăn nạp vào hàng ngày.

Thứ tư, trẻ em và phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Một khảo sát năm 2022 tại miền nam Nigeria thu thập 80 mẫu rau, bao gồm Talinum triangulare, để kiểm tra mức độ tồn dư 20 hợp chất thuốc trừ sâu clo hữu cơ (OCP) [4]. Nồng độ OCP trung bình trong rau thổ cao ly sâm dao động từ 27,3 đến 57,3 ng/g trọng lượng tươi, dù thấp hơn giới hạn dư lượng tối đa (MRL) [4]. Dù chỉ số nguy cơ phi ung thư ở trẻ em dưới 1, chỉ số nguy cơ ung thư tích lũy cả đời qua đường ăn uống ở trẻ vẫn ở mức trung bình [4]. Do đó, phụ huynh cần đặc biệt cẩn trọng về nguồn gốc thực phẩm khi chế biến cho đối tượng nhạy cảm này.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thổ cao ly sâm

Nhiều người lầm tưởng rằng chữ "sâm" trong tên gọi đồng nghĩa với việc có thể sử dụng thổ cao ly sâm vô độ thay cho nhân sâm quý. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Thổ cao ly sâm bản chất là một loại rau dại có tính dược lý nhẹ, không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng hay thuốc điều trị.

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn rau càng tươi sống càng giữ được nhiều dưỡng chất. Thói quen này làm tăng nguy cơ nạp vào các chất cản trở hấp thu hoặc dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật chưa được phân giải qua nhiệt độ nấu nướng [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để sử dụng thổ cao ly sâm an toàn cho bữa ăn gia đình, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Lựa chọn nguồn rau sạch, rõ nguồn gốc để giảm thiểu nguy cơ tiếp xúc với hóa chất bảo vệ thực vật tồn dư trong đất [4].
  • Sơ chế kỹ: Áp dụng kinh nghiệm vò rửa nhẹ với nước hoặc một chút muối để giảm bớt độ nhớt của chất nhầy nếu cảm thấy khó tiêu [1].
  • Nấu chín hoàn toàn: Luôn nấu chín kỹ dưới dạng luộc hoặc nấu canh, không nên ăn sống nhằm bảo đảm vệ sinh và phân giải các hợp chất tự nhiên gây khó tiêu.
  • Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên xem thổ cao ly sâm là món rau đổi bữa, không ăn liên tục nhiều ngày trong tuần.

Thổ cao ly sâm là loại rau quen thuộc, bổ dưỡng nhưng cần được hiểu đúng về giới hạn sử dụng. Nhóm người có bệnh nền về sỏi thận, gout hay đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý lạm dụng thảo mộc này để chữa bệnh mà cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ.