Nhiều người tìm đến các vị thuốc cổ truyền từ rễ cây thuộc chi Viễn chí (như cao cẳng bắc bộ, viễn chí) với mong muốn tăng cường trí nhớ, cải thiện giấc ngủ và bồi bổ thần kinh. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi dùng lại gặp phải tình trạng cồn cào ruột gan, buồn nôn hoặc đau bụng tiêu chảy.

Nếu bạn thuộc nhóm người có cơ địa tỳ vị hư hàn – tức hệ tiêu hóa yếu, bụng hay lạnh, dễ đầy bụng, đi ngoài phân lỏng – thì câu trả lời là không nên dùng thảo dược này một cách tùy tiện, đặc biệt là khi chưa qua chế biến kỹ lưỡng.

Nguyên nhân chính nằm ở hoạt chất saponin dồi dào trong rễ cây, có khả năng kích ứng niêm mạc dạ dày và làm rối loạn nhu động ruột [1, 2, 6].

Saponin: "Con dao hai lưỡi" đối với đường tiêu hóa

Thảo dược thuộc nhóm viễn chí chứa hơn 140 đến 160 hợp chất chuyển hóa, nổi bật là các triterpenoid saponin, xanthone và oligosaccharide ester [2, 6]. Dù mang lại nhiều tác dụng sinh học như bảo vệ thần kinh hay chống oxy hóa, saponin quá liều hoặc dùng lâu ngày lại chính là tác nhân độc tính chủ yếu kích ứng đường tiêu hóa [2, 4, 6].

Cơ chế gây khó chịu của saponin xuất phát từ đặc tính tương tự như chất tẩy rửa tự nhiên [1]. Khi đi vào ruột, saponin kém hấp thu, dễ tích tụ tại lớp màng lipid của tế bào niêm mạc và cản trở quá trình vận chuyển ion qua màng [1]. Hiện tượng này có thể làm tích nước trong tế bào, dẫn đến thoái hóa nước, không bào hóa tế bào biểu mô và làm bong tróc bề mặt niêm mạc tiêu hóa [1].

Bên cạnh đó, saponin còn kích hoạt các tế bào viêm xâm nhập vào lớp đệm niêm mạc, dẫn đến phản ứng viêm ruột cục bộ khi dùng liều cao [1]. Ngoài ra, nguy cơ huyết tán (vỡ hồng cầu) cũng là một phản ứng phụ đặc trưng của các phân đoạn saponin khi vượt ngưỡng an toàn [1, 5, 7].

Nghiên cứu chỉ ra tác động co thắt và sụt giảm lớp bảo vệ dạ dày

Để làm rõ nguyên nhân gây đau bụng và khó chịu, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã khảo sát tác động của các saponin từ rễ viễn chí trên mô ruột thỏ cô lập và chuột [2]:

  • Tác động lên co bóp ruột: Hoạt chất onjisaponin B (OJB) ở các nồng độ 20, 40 và 80 mg/L làm tăng trương lực đường ruột thỏ lần lượt là 12,84%, 20,49% và 48,13% chỉ trong vòng 30 giây [2]. Riêng liều 80 mg/L làm tăng trương lực ruột lên 1,04 g so với nhóm đối chứng [2]. Sự co thắt mạnh và đột ngột này giải thích lý do người dùng thường cảm thấy quặn bụng, mót rặn.

  • Tác động lên hàng rào bảo vệ dạ dày: Khi cho chuột dùng liều 200 mg/kg các chất OJB, tenuifolin (TEN) hoặc senegenin (SNG), nồng độ prostaglandin E2 (PGE2) trong dạ dày sụt giảm đáng kể [2]. PGE2 là chất bảo vệ niêm mạc dạ dày tự nhiên, chống loét; việc sụt giảm chất này khiến niêm mạc mất lớp che chở, dễ bị tổn thương [2].

  • Tác động lên yếu tố viêm: Liều 200 mg/kg của các hoạt chất này không làm thay đổi đáng kể nồng độ chất gây viêm TNF-alpha trong mô hình thử nghiệm [2].

Từ kết quả này, các nhà nghiên cứu kết luận rằng trong thực hành lâm sàng, dược liệu có thể gây buồn nôn nhẹ [2]. Nếu dùng liều lớn hơn, người dùng sẽ xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng hơn như nôn mửa, trướng bụng, tiêu chảy và nguy cơ tán huyết [2].

Dù vậy, các bằng chứng chi tiết về co thắt ruột hiện mới dừng lại ở mô hình động vật và mô cô lập [2]. Tác động trên từng cá thể người còn phụ thuộc vào khả năng hấp thu và dạng bào chế [3].

Hiểu lầm: Cứ thảo dược tự nhiên là uống bao nhiêu cũng an toàn

Nhiều người lầm tưởng thảo dược bổ thần kinh thì uống càng nhiều, dùng dạng tươi nguyên bản càng giữ trọn tinh chất. Đây là quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tiêu hóa [2, 6].

Rễ cây chưa qua chế biến (dạng sống) không chỉ gây kích ứng mạnh vùng hầu họng mà còn kích ứng đường tiêu hóa rõ rệt [2, 6]. Một thử nghiệm trên chuột dùng dịch chiết giàu saponin từ rễ cây với liều 800 mg/kg đã ghi nhận hiện tượng thoái hóa nước niêm mạc dạ dày, tá tràng, hỗng tràng kèm theo viêm lớp đệm [1]. Sự quá tải saponin trong đường ruột vượt ngưỡng chịu đựng sinh học sẽ biến hoạt chất có lợi thành chất độc hại [3, 4].

Thêm vào đó, tỷ lệ hấp thu của từng loại saponin tại ruột rất khác nhau và chịu ảnh hưởng lớn từ việc phối ngũ thảo dược [3]. Nếu tự ý sắc uống liều cao kéo dài, đường ruột sẽ là cơ quan đầu tiên hứng chịu tổn thương [2, 6, 8].

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng?

Dựa trên cơ chế kích ứng và tác dụng phụ đã được khoa học ghi nhận, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người tỳ vị hư hàn, tiêu hóa yếu: Người thường xuyên lạnh bụng, trướng hơi, sôi bụng, dễ đi ngoài phân lỏng tuyệt đối không tự ý dùng [1, 2]. Hoạt tính kích thích tăng trương lực ruột và giảm tiết PGE2 bảo vệ niêm mạc sẽ khiến tình trạng tiêu chảy, đau bụng dữ dội hơn [2].
  • Người có bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng: Hoạt chất saponin làm giảm PGE2 – lớp đệm bảo vệ dạ dày, dễ làm bùng phát vết loét hoặc gây cồn cào dữ dội [2].
  • Người mẫn cảm vùng họng hoặc dễ buồn nôn: Rễ cây thô gây kích ứng cổ họng rất mạnh, dễ kích hoạt phản xạ nôn mửa tức thì [1, 2, 6].
  • Người có tiền sử bệnh gan, thận: Mặc dù một số nghiên cứu chiết xuất saponin ở liều 150-600 mg/kg (chứa 8,5-34 mg/kg saponin) trên chuột không thấy biến đổi mô học [4], các nghiên cứu khác trên động vật ghi nhận saponin quá liều có thể làm tăng chỉ số urê, creatinine máu hoặc hoại tử ống thận [4]. Nhóm này bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ.

Cách dùng đúng để hạn chế nguy cơ đau bụng, tiêu chảy

Để tận dụng công dụng cải thiện nhận thức, an thần mà không làm hại đường ruột, y học cổ truyền và dược học hiện đại áp dụng các biện pháp chế biến nghiêm ngặt [1, 2, 6]:

  • Chế biến sao tẩm mật ong (chích mật): Đây là kỹ thuật kinh điển giúp giảm độc tính tiêu hóa của rễ viễn chí [2]. Quá trình sao nhiệt phá vỡ liên kết glycosyl tại vị trí C28 của chuỗi saponin, chuyển hóa thành tenuifolin (TEN) và senegenin (SNG) [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hợp chất SNG không gây ảnh hưởng tiêu cực lên trương lực hay biên độ co bóp của ruột như saponin nguyên bản OJB [2].
  • Phối ngũ với các vị thuốc khác: Không dùng đơn độc một vị; việc phối hợp thảo dược giúp điều chỉnh giải phóng và hấp thu saponin trong quá trình tiêu hóa [2, 4, 6].
  • Kiểm soát liều lượng: Tuân thủ chặt chẽ liều lượng theo chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa, không tự ý tăng liều để "mau khỏi bệnh" [1, 2].
  • Thời điểm uống: Nên dùng sau khi ăn no để tránh hoạt chất saponin tiếp xúc trực tiếp làm tổn hại niêm mạc dạ dày rỗng [1].

Cao cẳng bắc bộ hay các thảo dược họ viễn chí tuy là vị thuốc quý cho trí não nhưng chứa lượng lớn saponin có khả năng gây kích ứng ruột và bào mòn niêm mạc [1, 2, 6]. Người bệnh, đặc biệt là người tỳ vị hư hàn, cần tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền để được kê đơn dạng thuốc đã qua chế biến đúng quy cách, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.