Nhiều người Việt có thói quen tìm kiếm các loại cao động vật, đặc biệt là cao ngựa, nhằm mục đích bồi bổ sức khỏe hoặc giảm đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, quan niệm "cao xương động vật càng đắt tiền càng bổ và hoàn toàn lành tính" là sai lầm nguy hiểm đối với những người có bệnh lý nội khoa nền.
Nhóm người mắc bệnh suy thận, suy tim, bệnh gan giai đoạn tiến triển và tăng huyết áp không nên tự ý dùng cao ngựa. Lượng đạm và phụ phẩm nitơ lớn sau khi chuyển hóa từ loại cao này sẽ tạo gánh nặng trực tiếp lên hệ thống lọc máu, tuần hoàn và chức năng khử độc của cơ thể.
Vì sao tải lượng đạm đậm đặc nguy hiểm cho tạng suy?
Cao ngựa được điều chế qua quá trình cô đặc dịch chiết từ xương ngựa, chứa tỷ lệ collagen và protein hòa tan rất lớn. Khi dung nạp vào ống tiêu hóa, các phân tử đạm này bị phân cắt thành các amino acid tự do rồi chuyển hóa tại gan thành các hợp chất chứa nitơ, cuối cùng thải trừ chủ yếu qua thận dưới dạng ure (BUN).
Đối với cơ thể khỏe mạnh, quá trình này diễn ra trơn tru nhằm tái tạo mô và cân bằng chuyển hóa. Tuy nhiên, khi các cơ quan lọc và tuần hoàn bị suy giảm chức năng, việc thu nạp một lượng lớn nitơ dạng cô đặc sẽ trực tiếp làm tăng áp lực thẩm thấu lòng mạch, tích tụ nồng độ ure trong máu và gây rối loạn thăng bằng nội môi, dẫn đến nhiều biến chứng khó lường.
Người suy thận: Nguy cơ quá tải nitơ và biến chứng xương khớp
Người mắc bệnh thận mạn tính là đối tượng chống chỉ định tương đối rõ ràng nhất với thực phẩm bổ sung giàu nitơ như cao ngựa. Khi mức lọc cầu thận suy giảm, khả năng bài tiết các chất thải gốc nitơ suy yếu khiến nồng độ ure huyết tương gia tăng nhanh chóng, gây hội chứng ure máu cao.
Bệnh thận mạn tính vốn dĩ đã là một yếu tố nguy cơ hàng đầu gây suy yếu cấu trúc xương và biến chứng toàn thân [1]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 đã chỉ ra rằng tình trạng ure máu cao do phẫu thuật cắt bỏ một phần thận ở chuột làm gia tăng nồng độ BUN và hormone cận giáp (PTH), dẫn đến giảm đáng kể lượng xương tái tạo và mật độ khoáng xương (BMD) sau 2 đến 4 tuần, đồng thời làm chậm quá trình trưởng thành của collagen [1]. Tại Hoa Kỳ, tỷ lệ mắc bệnh thận mạn chiếm tới 13,1% dân số (khoảng 26,3 triệu người), trong khi tại Trung Quốc ước tính có tới 119,5 triệu người (10,8%) mắc bệnh này [1].
Khi chức năng lọc thận suy giảm, sự xáo trộn chuyển hóa phospho-canxi trực tiếp hủy hoại tính toàn vẹn của xương [1]. Hơn nữa, các bệnh nhân mắc bệnh lý thấp khớp kèm suy giảm chức năng thận có nguy cơ cao hơn về biến chứng tim mạch, mất xương và suy giảm miễn dịch so với người không suy thận [2]. Dược động học của nhiều loại thuốc cũng bị ảnh hưởng nặng nề bởi chức năng thận; điển hình như methotrexate bị chống chỉ định khi mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) dưới 45 ml/phút [2]. Việc bổ sung cao ngựa tùy tiện trong giai đoạn này chỉ làm trầm trọng thêm rối loạn khoáng xương và gây quá tải bài tiết cho thận [2], [1].
Người tăng huyết áp và suy tim: Mối nguy từ giữ muối, nước
Người bệnh tăng huyết áp và suy tim đòi hỏi kiểm soát dịch tuần hoàn vô cùng chặt chẽ. Khi nồng độ protein và peptide cô đặc được đưa vào cơ thể với số lượng lớn, thận phải tăng cường dòng máu tưới để xử lý chất thải nitơ, gián tiếp kích hoạt hệ thống điều hòa huyết áp và chuyển hóa muối nước.
Nghiên cứu về can thiệp thuyên tắc động mạch thận bằng cồn tuyệt đối và xốp gelatin năm 1994 ghi nhận mối liên hệ giữa tưới máu thận, hệ renin và kiểm soát huyết áp [3]. Trong can thiệp ở bệnh nhân tăng huyết áp do mạch thận, việc triệt tiêu vùng thận tiết renin cao giúp huyết áp ổn định mà không cần hoặc giảm thuốc hạ áp [3]. Ở bệnh nhân tim mạch và huyết áp, việc nạp tải lượng nitơ cao từ thực phẩm cô đặc như cao động vật dễ làm rối loạn chức năng điều hòa này, giữ dịch lòng mạch, dẫn đến các đợt tăng huyết áp kịch phát hoặc thúc đẩy cơn phù phổi cấp, suy tim mất bù.
Người bệnh gan nặng: Nguy cơ bùng phát hôn mê gan
Gan là trung tâm chuyển hóa toàn bộ các acid amin và hợp chất nitơ từ ống tiêu hóa thông qua chu trình ure để biến đổi thành chất không độc trước khi đưa về thận. Do đó, người bị viêm gan mạn tiến triển, xơ gan hoặc suy gan chức năng nặng cần hạn chế dung nạp nguồn đạm đậm đặc chưa qua kiểm soát.
Khi tế bào gan bị tổn thương nặng, men gan suy giảm và tuần hoàn cửa - chủ bị đảo lộn, gan không thể xử lý nổi lượng amoniac sinh ra từ lượng đạm dồi dào trong cao ngựa. Tình trạng này khiến amoniac tích tụ trong máu và vượt qua hàng rào máu não, làm khởi phát hội chứng bệnh não gan (hôn mê gan), đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cao ngựa chữa bệnh khớp
Rất nhiều bệnh nhân cao tuổi mắc các bệnh lý xương khớp tự ý mua cao ngựa uống vì tin rằng cao có thể "tái tạo sụn" hay "chữa khỏi thoái hóa khớp". Trên thực tế, cao ngựa chỉ đơn thuần là chế phẩm đạm thủy phân dạng gelatin, không chứa các thành phần thần dược có thể đảo ngược thoái hóa khớp hay khôi phục mật độ xương.
Thậm chí, việc tự ý dùng cao xương còn cản trở và làm phức tạp phác đồ y khoa chính thống. Các nghiên cứu lâm sàng về chuyển hóa xương đều áp dụng tiêu chuẩn loại trừ nghiêm ngặt đối với bệnh nhân có tiền sử bệnh thận mạn tính (độ thanh thải creatinine nội sinh dưới 35 ml/phút) hoặc bệnh gan mạn tính để tránh các tương tác nguy hại và sai lệch điều trị [4]. Ở nhóm bệnh nhân suy thận nặng hoặc chạy thận nhân tạo, việc điều trị các bệnh lý xương chuyển hóa đòi hỏi các liệu pháp chuyên biệt được kiểm soát chặt chẽ chứ không thể tùy tiện bổ sung các chế phẩm đạm tự do [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn là người hoàn toàn khỏe mạnh, không có bệnh nền tim, gan, thận và muốn bổ sung cao ngựa để phục hồi thể lực sau ốm, cần tuân thủ nguyên tắc cân đối:
- Liều lượng vừa phải: Chỉ dùng lượng nhỏ (khoảng 5-10g mỗi ngày), chia nhỏ trong bữa ăn, không lạm dụng liên tục kéo dài nhiều tháng.
- Cân đối khẩu phần: Khi dùng cao ngựa, cần chủ động giảm lượng thịt đỏ, hải sản và nội tạng trong bữa ăn hàng ngày để không đẩy tổng lượng đạm vượt quá ngưỡng nhu cầu sinh lý.
- Chế biến đơn giản: Có thể hấp cách thủy với mật ong hoặc cháo ấm để dễ tiêu hóa; tuyệt đối không ngâm rượu cao ngựa nếu có nguy cơ huyết áp hoặc gan.
- Uống đủ nước: Bổ sung nước đều đặn trong ngày giúp thận dễ dàng đào thải các sản phẩm nitơ dư thừa ra khỏi cơ thể.
Chăm sóc sức khỏe xương khớp và bồi bổ thể lực là một quá trình toàn diện, dựa trên chế độ ăn uống cân bằng các nhóm chất và tập luyện vừa sức. Đối với người có bệnh mạn tính về thận, huyết áp hay suy giảm chức năng gan, việc tránh các chế phẩm đậm đặc như cao ngựa là giải pháp cần thiết để bảo vệ cơ thể khỏi gánh nặng chuyển hóa. Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc hay thực phẩm bổ sung nào, hãy luôn tham vấn ý kiến từ bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tối đa.
