Thói quen truyền miệng trị lẹo mắt và nguy cơ tiềm ẩn
Lẹo mắt là tình trạng nhiễm trùng cục bộ thường gặp ở bờ mi, gây sưng đỏ, đau nhức và cản trở sinh hoạt hàng ngày. Khi mắc bệnh, thay vì đi khám chuyên khoa, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong khỏi nhanh mà không cần dùng thuốc tây.
Trong số đó, cây bọt ếch thường được chia sẻ với công dụng đắp hoặc nhỏ nước ép trực tiếp vào mắt để làm tiêu lẹo mắt. Tuy nhiên, việc đưa các dung dịch thảo dược tự chế chưa qua tinh chế vào mắt tiềm ẩn rất nhiều rủi ro tổn thương niêm mạc. Độc tính tế bào và các hoạt chất sinh học mạnh có thể khiến tình trạng viêm nhiễm ở bờ mi trở nên trầm trọng hơn.
Cây bọt ếch có an toàn cho mắt không?
Câu trả lời ngắn gọn là không có bằng chứng khoa học nào chứng minh cây bọt ếch an toàn hoặc hiệu quả để chữa lẹo mắt. Y văn hiện nay hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng dùng dịch chiết loài cây này trên mắt người. Mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm, dễ bị tổn thương vĩnh viễn trước các chất gây kích ứng.
Các nghiên cứu hiện đại về cây bọt ếch (tên khoa học là Colubrina asiatica) chủ yếu tập trung vào việc phân lập hóa học và sàng lọc hoạt tính trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật [1]. Do đó, người bệnh không nên biến đôi mắt thành nơi thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng độ an toàn.
Hoạt chất trong cây bọt ếch tác động thế nào?
Cây bọt ếch chứa nhiều thành phần hóa học có hoạt tính sinh học mạnh, điển hình là saponin, triterpenoid và steroid [1], [2]. Sở dĩ cây có tên là "bọt ếch" vì chứa hàm lượng saponin cao, có khả năng tạo bọt xà phòng tự nhiên khi vò trong nước.
Chính đặc tính tẩy rửa và phá vỡ màng tế bào của saponin khiến dịch ép cây này trở nên nguy hiểm cho niêm mạc mắt. Khi tiếp xúc với kết mạc hoặc vết lẹo đang sưng viêm, saponin cùng các triterpene acid có thể gây xót rát dữ dội, kích ứng màng nhầy và phá hủy biểu mô bảo vệ mắt. Bên cạnh đó, các hợp chất này còn thể hiện hoạt tính sinh học trên hệ thần kinh và tế bào, hoàn toàn không thích hợp để sử dụng tùy tiện [1], [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về cây bọt ếch?
Để hiểu rõ hơn về tính chất của loài cây này, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu hóa thực vật và độc tính trong phòng thí nghiệm.
Năm 1983, một nghiên cứu đã phân lập hai hợp chất saponin từ lá cây bọt ếch gồm colubrinoside và colubrin [2]. Khi thử nghiệm dược lý trên chuột, các nhà khoa học ghi nhận cả hai saponin này ức chế khả năng vận động tự nhiên của chuột ngay ở liều thấp 1 mg/kg [2]. Chúng còn thể hiện tác dụng đối kháng với amphetamine và hiệp đồng tác dụng với thuốc chlordiazepoxide [2]. Nghiên cứu này chứng minh saponin của bọt ếch có hoạt tính dược lý mạnh lên hệ thần kinh trung ương ở động vật, không phải là chất trơ vô hại [2].
Năm 2018, một nghiên cứu hóa học đã phân lập được 16 hợp chất từ cành cây bọt ếch, bao gồm 6 triterpene acid, 5 steroid, 1 dẫn xuất acid benzoic, 2 peptide, 1 sesquiterpenoid và 1 jujubogenin [1]. Thử nghiệm hoạt tính cho thấy các hợp chất số 3 và 10 có tác dụng chống ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum [1]. Hợp chất số 5 thể hiện hoạt tính kháng khuẩn lao [1]. Đáng chú ý, các hợp chất 3, 5, 6, 10 và 14 đều thể hiện độc tính tế bào yếu đối với các dòng tế bào ung thư [1].
Cũng trong năm 2018, một nghiên cứu sàng lọc chiết xuất thực vật trên nấm men thiếu hụt enzym sửa chữa DNA RAD1 cho thấy chiết xuất cồn của cây bọt ếch tạo ra hiệu ứng "tử vong tổng hợp" (synthetic lethality) trên dòng tế bào đột biến này [3]. Mặc dù hướng đến việc tìm kiếm chất ức chế tế bào ác tính, kết quả này cho thấy dịch chiết bọt ếch chứa các phân tử có thể tác động đến sự phân chia và tính toàn vẹn của tế bào sống [3].
Năm 2020, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập hai ceanothane triterpene mới và chín hợp chất đã biết từ rễ cây bọt ếch [4]. Hai triterpene mới (hợp chất 1 và 2) cho thấy hoạt tính chống Plasmodium falciparum với giá trị IC50 lần lượt là 4,67 và 3,07 microg/mL [4]. Hợp chất 2 cũng ức chế vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis ở nồng độ MIC 6,25 microg/mL [4]. Ngoài ra, các hợp chất 1, 2, 10 và 11 thể hiện độc tính tế bào chống lại ba dòng tế bào ung thư (KB, NCI-H187 và MCF-7) với IC50 dao động từ 8,32 đến 46,72 microg/mL [4].
Những nghiên cứu này cho thấy cây bọt ếch có độc tính tế bào nhất định và tác động ức chế vi sinh vật trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], [4]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm và động vật [1], [4], [2]. Không có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả hay độ an toàn khi tra nhỏ dịch cây bọt ếch vào mắt người để trị lẹo mắt.
Ba nhóm đối tượng có rủi ro cao tuyệt đối không nên dùng
Từ đặc tính hóa học và độc tính ghi nhận trong phòng thí nghiệm, có ba nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro rất lớn nếu dùng cây bọt ếch để chữa lẹo mắt:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Chưa từng có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng cây bọt ếch trên phụ nữ mang thai. Dữ liệu hiện có chỉ là các thử nghiệm độc tính tế bào và tác động thần kinh trên động vật [4], [2]. Nhiều loại saponin tự nhiên có nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn hoặc ảnh hưởng bất lợi đến thai kỳ. Việc tự ý đắp hay nhỏ thảo dược có thể dẫn đến hấp thu toàn thân hoặc gây nhiễm trùng mắt nặng, đe dọa sức khỏe của cả mẹ và bé.
Thứ hai là trẻ nhỏ. Da mi mắt và kết mạc của trẻ em mỏng manh hơn người lớn rất nhiều. Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ bị loét giác mạc hoặc viêm tổ chức hốc mắt nếu nhỏ dịch thảo dược nhiễm khuẩn. Các hoạt chất saponin ức chế thần kinh ở liều thấp trên chuột (1 mg/kg) là cảnh báo lớn về nguy cơ ngộ độc nếu trẻ vô tình nuốt phải hoặc hấp thu qua niêm mạc [2]. Hiện hoàn toàn không có dữ liệu an toàn của thảo dược này ở trẻ em.
Thứ ba là người nhạy cảm hoặc dị ứng với saponin. Cây bọt ếch chứa các saponin nhóm jujubogenin glycoside và ceanothane triterpene [4], [5], [2]. Những người có cơ địa dị ứng khi tiếp xúc với saponin có thể gặp phản ứng viêm da tiếp xúc, phù nề mi mắt, đỏ mắt dữ dội và bỏng rát kết mạc. Thay vì làm xẹp vết lẹo, việc tra đắp thảo dược chứa saponin sẽ gây kích ứng bội phần, biến một ổ viêm khu trú thành viêm diện rộng.
Những hiểu lầm thường gặp khi chữa lẹo mắt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Cây bọt ếch tự nhiên chứa hàng loạt chất có độc tính tế bào và hoạt tính ức chế thần kinh [1], [4], [2]. Việc bào chế thủ công như giã nát lá rồi vắt lấy nước không thể loại bỏ độc tố, đồng thời đưa hàng triệu vi khuẩn, nấm mốc ngoài môi trường thẳng vào vết lẹo đang mưng mủ.
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa cây bọt ếch (Colubrina asiatica) và cây rau má (Centella asiatica). Dù cùng có tên loài là "asiatica", đây là hai thực vật hoàn toàn khác nhau. Một nghiên cứu năm 2021 về dịch chiết rau má cho thấy độc tính tế bào rất thấp, LD50 trên tôm biển lớn hơn 1000 microg/mL và an toàn trong mỹ phẩm [6]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2022 cũng ghi nhận chiết xuất rau má ở liều 250 mg và 500 mg an toàn trên người tình nguyện khỏe mạnh [7]. Tuy nhiên, các dữ liệu an toàn này thuộc về rau má (Centella asiatica), hoàn toàn không thể đánh đồng hay áp dụng cho cây bọt ếch (Colubrina asiatica).
Cách xử lý lẹo mắt khoa học và an toàn
Lẹo mắt là bệnh lý cục bộ có thể tự cải thiện nếu được chăm sóc đúng cách theo hướng dẫn y khoa:
Chườm ấm là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất. Bạn dùng một chiếc khăn sạch nhúng vào nước ấm (nhiệt độ vừa phải, tránh làm bỏng da mi), vắt ráo rồi đắp lên mắt từ 10 đến 15 phút, thực hiện 3 đến 5 lần mỗi ngày. Nhiệt độ ấm giúp làm loãng chất tiết bã nhờn bị tắc nghẽn, hỗ trợ tuyến mi dẫn lưu tự nhiên.
Vệ sinh bờ mi sạch sẽ bằng gạc y tế hoặc dung dịch vệ sinh mi chuyên dụng do bác sĩ khuyên dùng. Người bệnh tuyệt đối không nặn, bóp hay dùng kim chích vết lẹo mắt vì hành động này có thể làm vi khuẩn lan rộng vào sâu trong hốc mắt. Ngưng đeo kính áp tròng và ngưng trang điểm vùng mắt cho đến khi vết lẹo khỏi hoàn toàn.
Nếu vết lẹo sưng to sau 48 giờ, đau nhức tăng dần, xuất hiện giảm thị lực hoặc tái phát nhiều lần, bạn cần đến ngay bệnh viện chuyên khoa mắt để được bác sĩ khám và kê đơn thuốc kháng sinh hoặc rạch thoát mủ khi cần thiết.
Tóm lại, cây bọt ếch chưa từng được chứng minh an toàn hay có hiệu quả chữa lẹo mắt trên người. Hãy luôn thận trọng với các mẹo dân gian truyền miệng và ưu tiên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt để bảo vệ thị lực an toàn.
