Sau một ngày dài làm việc 8 tiếng liên tục trước máy tính, nhiều nhân viên văn phòng bước ra khỏi cơ quan với đôi mắt đỏ hoe, ngứa ngáy và cay rát khó chịu. Tình trạng này xảy ra phổ biến đến mức nhiều người mặc định cứ nhìn màn hình nhiều là mắt sẽ tự động tổn thương và suy yếu.
Nhiều người lập tức lo sợ bản thân đã mắc viêm kết mạc hay các bệnh lý nhiễm trùng mắt nguy hiểm. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp mắt đỏ và cay rát sau giờ làm việc văn phòng bắt nguồn từ kích ứng bề mặt mắt và hội chứng thị giác màn hình, trong đó khô mắt là yếu tố đóng góp chính [1].
Đỏ và cay rát mắt: Cơ chế thực sự sau 8 tiếng nhìn màn hình
Hội chứng thị giác màn hình (Computer Vision Syndrome - CVS) là thuật ngữ y khoa chỉ nhóm các triệu chứng mắt và thị giác xuất hiện do sự tương tác kéo dài với màn hình kỹ thuật số hoặc môi trường làm việc quanh máy tính [1, 2]. Tình trạng này bao gồm mỏi mắt, nhức mắt, kích ứng, khô mắt, mắt đỏ, nhìn mờ và song thị [1, 2].
Về mặt sinh lý, có ba cơ chế chính dẫn đến hội chứng thị giác màn hình: cơ chế ngoài nhãn cầu (tư thế công thái học), cơ chế điều tiết (co thắt cơ thể mi khi nhìn gần quá lâu) và cơ chế bề mặt nhãn cầu [1, 2]. Khi chăm chú nhìn vào màn hình điện tử, tần số chớp mắt tự nhiên của con người sụt giảm đáng kể [2]. Hiện tượng giảm chớp mắt khiến lớp màng nước mắt bốc hơi nhanh chóng, dẫn đến các tổn thương tạm thời trên bề mặt nhãn cầu và kéo theo cảm giác kích ứng, cay rát, khô khốc [1, 6].
Các đặc tính vật lý của màn hình máy tính như độ sáng, độ chói, độ phân giải, tần số quét và chất lượng hiển thị đều là những tác nhân trực tiếp thúc đẩy sự mệt mỏi thị giác [1, 2]. Như vậy, mắt bị đỏ và cay rát sau 8 tiếng văn phòng thường là phản ứng kích ứng cơ học và quang học do khô mắt, thay vì tổn thương do vi khuẩn hay virus tấn công [1].
Bằng chứng khoa học về mức độ phổ biến của hội chứng thị giác màn hình
Tình trạng kích ứng mắt do dùng máy tính đã được ghi nhận qua hàng loạt công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô tại nhiều quốc gia.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được thực hiện qua khảo sát trực tuyến trên các giảng viên đại học tại Ethiopia cho thấy có tới 70,4% người tham gia mắc hội chứng thị giác màn hình [3]. Trong đó, 32,2% giảng viên xuất hiện triệu chứng ở mức độ trung bình và 39,2% ở mức độ nghiêm trọng [3]. Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận ở nhóm đối tượng này là đỏ mắt, đau nhức trong và xung quanh mắt, tiếp theo là cảm giác cay rát mắt [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra các yếu tố liên quan chặt chẽ đến hội chứng này gồm giới tính, độ tuổi, việc đeo kính, tần suất làm việc và tư thế ngồi gù lưng khi sử dụng máy tính [3]. Nhóm tác giả lưu ý rằng tỷ lệ này tương đương với nghiên cứu tại thị trấn Debre Tabor (69,5%) và Malaysia (68,1%), nhưng thấp hơn một nghiên cứu tại Chennai, Ấn Độ (80,3%) do khác biệt về nhân khẩu học và thời gian phơi nhiễm bức xạ điện từ màn hình [3].
Trước đó, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 thực hiện trên sinh viên y khoa và sinh viên kỹ thuật tại khu vực ngoại ô Chennai, Ấn Độ đã làm rõ mối liên hệ giữa thời gian ngồi máy tính và các triệu chứng kích ứng [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng thị giác màn hình ở sinh viên kỹ thuật là 81,9% (176/215 người) và ở sinh viên y khoa là 78,6% (158/201 người) [4]. Đáng chú ý, tỷ lệ sinh viên kỹ thuật dùng máy tính từ 4-6 giờ/ngày chiếm tới 40,9% (88/215 người), cao hơn nhiều so với mức 10% (20/201 người) ở sinh viên y khoa [4]. Phân tích thống kê chỉ ra rằng những người dùng máy tính từ 4-6 giờ/ngày có nguy cơ bị đỏ mắt cao gấp 1,2 lần (OR = 1,2; KTC 95%: 1,0-3,1; P = 0,04), cay rát mắt cao gấp 2,1 lần (OR = 2,1; KTC 95%: 1,3-3,1; P < 0,01) và khô mắt cao gấp 1,8 lần (OR = 1,8; KTC 95%: 1,1-2,9; P = 0,02) so với nhóm dùng dưới 4 giờ/ngày [4].
Năm 2017, một nghiên cứu cắt ngang kéo dài 1 năm (từ tháng 1/2015 đến tháng 1/2016) trên 634 sinh viên Đại học Qassim tại Ả Rập Xê Út (độ tuổi trung bình 21,4, trong đó nam giới chiếm 77,28%) cũng đánh giá gánh nặng của hội chứng này [5]. Kết quả cho thấy đa số sinh viên (72%, tương đương 459 người) gặp phải các triệu chứng cấp tính [5]. Phân tích số liệu khẳng định những người dùng máy tính liên tục trong nhiều giờ phải đối mặt với các vấn đề thị giác nghiêm trọng [5].
Gần đây hơn, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 thực hiện trên 400 người (độ tuổi trung bình 22,5, tỷ lệ 40% nữ và 60% nam) ghi nhận có 20% đối tượng mắc nhiều triệu chứng cùng lúc; trong đó 9% bị đau mắt, 8% bị khô mắt, 6% chảy nước mắt và 6% đỏ mắt [6]. Các tác giả nhấn mạnh việc tiếp xúc thiết bị điện tử trong thời gian dài liên quan trực tiếp đến các suy giảm thị giác đáng lo ngại [6].
Nhận biết kích ứng màn hình và nguy cơ nhầm lẫn
Khô mắt và kích ứng bề mặt mắt do thiết bị kỹ thuật số thường có các biểu hiện điển hình như cảm giác khó chịu, cộm xốn, cay rát, chảy nước mắt phản xạ, mắt đỏ nhẹ và nhìn mờ từng đợt nhưng sẽ cải thiện sau khi chớp mắt hoặc nghỉ ngơi [2]. Các triệu chứng này thường xuất hiện rõ rệt vào cuối ngày làm việc hoặc sau các đợt tập trung cao độ [4, 6]. Ngoài ra, người bệnh có thể nhạy cảm với ánh sáng, sợ chói, đau đầu, mỏi cổ hoặc đau lưng do sai tư thế [6, 8].
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng mắt đỏ và cộm rát sau khi tan làm là triệu chứng của viêm kết mạc nhiễm trùng. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc cả hai tình trạng đều có chung biểu hiện cương tụ mạch máu kết mạc gây đỏ mắt và cảm giác xót rát [1, 6].
Tuy nhiên, viêm kết mạc do tác nhân vi sinh vật thường đi kèm với các dấu hiệu đặc trưng của viêm nhiễm như ghèn mắt tiết dịch đặc nhiều (màu vàng hoặc xanh nếu do vi khuẩn), mí mắt dính chặt vào buổi sáng khi ngủ dậy, cảm giác phù nề mí mắt và nguy cơ lây lan nhanh chóng từ mắt này sang mắt kia hoặc lây sang người khác. Ngược lại, kích ứng do màn hình không có hiện tượng tiết dịch mủ, không lây nhiễm, và bắt nguồn chủ yếu từ sự rối loạn điều tiết kèm theo bốc hơi màng nước mắt trên bề mặt nhãn cầu [1, 2, 6].
Giá trị và giới hạn từ các dữ liệu nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học hiện nay đều thống nhất rằng việc tiếp xúc kéo dài với màn hình máy tính tạo ra một gánh nặng thị giác lớn, gây ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất làm việc và chất lượng sống [3, 4, 7]. Mối tương quan thuận giữa thời gian phơi nhiễm trên 4 tiếng mỗi ngày với nguy cơ đỏ mắt, cay rát và khô mắt đã được chứng minh rõ ràng trên các cỡ mẫu sinh viên và người lao động trí óc [3, 5].
Dù vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Đa số các công trình công bố là nghiên cứu cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền, do đó dữ liệu phản ánh triệu chứng chủ quan của người tham gia hơn là các đo đạc khách quan tại phòng khám [3, 4, 5, 7]. Hơn nữa, việc xác định cơ chế bệnh sinh chi tiết của hội chứng thị giác màn hình vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện các phác đồ điều trị chuyên biệt [1]. Các nhà nghiên cứu nhãn khoa cũng chỉ ra rằng hội chứng này từng bị đánh giá thấp và ít nhận được sự quan tâm đúng mức trong thực hành lâm sàng ở một số quốc gia [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng với tình trạng đỏ mắt?
Không phải mọi trường hợp đỏ mắt sau giờ làm việc đều có thể chủ quan quy kết cho màn hình máy tính. Những người sử dụng kính áp tròng thường xuyên cần hết sức thận trọng, bởi kính áp tròng làm tăng nguy cơ khô mắt và có thể mở đường cho viêm loét giác mạc nguy hiểm nếu mắt bị trầy xước kết hợp với nhiễm trùng.
Những người có tiền sử bệnh lý tự miễn, hội chứng khô mắt mạn tính, người cao tuổi hoặc người làm việc trong môi trường điều hòa không khí quá khô hanh cũng dễ bị tổn thương bề mặt nhãn cầu nghiêm trọng hơn [3, 6].
Đặc biệt, nếu hiện tượng mắt đỏ đi kèm với các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như đau nhức mắt dữ dội, sợ ánh sáng nặng, suy giảm thị lực rõ rệt không hồi phục sau khi nghỉ ngơi, hoặc mắt tiết dịch nhầy mủ bất thường, người bệnh tuyệt đối không được tự ý xử lý mà cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám.
Biện pháp bảo vệ mắt và thiết lập môi trường làm việc chuẩn
Để kiểm soát và phòng ngừa hội chứng thị giác màn hình, việc điều chỉnh không gian làm việc và thói quen sinh hoạt đóng vai trò tiên quyết [1, 2]. Một cách tiếp cận đa chiều kết hợp giữa chăm sóc bề mặt mắt và tối ưu hóa công thái học đã được các chuyên gia khuyến nghị [1, 2].
Trước hết, cần điều chỉnh công thái học tại góc làm việc: bố trí màn hình máy tính ở khoảng cách và góc nhìn phù hợp, thiết lập ánh sáng phòng hợp lý để hạn chế độ chói và phản xạ ánh sáng trên màn hình [1, 2]. Việc sử dụng các tấm lọc chống chói cho màn hình máy tính cũng giúp cải thiện đáng kể sự thoải mái cho thị giác [1]. Đồng thời, người dùng cần duy trì tư thế ngồi thẳng, tránh ngồi gập lưng hoặc cúi gập cổ liên tục khi nhìn máy tính [3, 8].
Bên cạnh đó, việc cho mắt nghỉ ngơi định kỳ sau những khoảng thời gian tập trung nhìn gần là nguyên tắc bảo vệ then chốt [1]. Hãy chủ động chớp mắt thường xuyên hơn nhằm tái tạo lớp màng nước mắt tự nhiên [2]. Để làm dịu các triệu chứng khô và kích ứng bề mặt mắt, người làm việc văn phòng có thể sử dụng các loại nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản hoặc dung dịch nhỏ mắt bôi trơn theo hướng dẫn [1]. Người sử dụng máy tính thường xuyên cũng có thể cân nhắc trang bị các loại kính mắt chuyên dụng dùng cho máy tính để hỗ trợ giảm căng thẳng thị giác [1].
Mắt bị đỏ và cay rát sau 8 tiếng làm việc nơi công sở thường là hệ quả trực tiếp của tình trạng khô mắt và căng thẳng thị giác do màn hình máy tính gây ra [1]. Hãy chủ động sắp xếp bàn làm việc hợp lý, duy trì thói quen nghỉ ngơi cho mắt và sử dụng các biện pháp bôi trơn hỗ trợ để giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe [1, 2]. Tuy nhiên, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như tiết dịch mủ hoặc giảm thị lực, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa mắt là điều bắt buộc để loại trừ các bệnh lý nhiễm trùng.
