Cây dó tròn (tên khoa học Helicteres isora, thuộc họ Sterculiaceae) là một dược liệu dân gian quen thuộc được lưu truyền với nhiều tác dụng chữa bệnh khác nhau. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loài cây này khi chưa hiểu rõ đặc tính dược lý có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Những nhóm đối tượng như phụ nữ mang thai, người có vấn đề về đường huyết, người huyết áp thấp hoặc chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên tự ý dùng dó tròn trị bệnh, bởi các dữ liệu an toàn trên người hiện vẫn còn rất hạn chế.
Cây dó tròn và những lầm tưởng khi dùng trị bệnh
Trong đời sống hàng ngày, nhiều người có thói quen hễ nghe mách cây thuốc nam nào quý là tìm mua về sắc uống với tâm lý "thuốc cây cỏ lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Cây dó tròn hay còn gọi là tổ kén cái cũng nằm trong số các vị thảo dược thường bị lạm dụng truyền miệng để hạ đường huyết, bồi bổ gan mật hay hỗ trợ tiêu hóa.
Tuy nhiên, thảo dược tự nhiên cũng chứa các hoạt chất sinh học có thể gây phản ứng mạnh lên cơ thể. Việc dùng bừa bãi không rõ nguồn gốc, liều lượng chuẩn xác và chống chỉ định rất dễ dẫn đến hậu quả khó lường, đặc biệt là sự tương tác chéo với các loại thuốc Tây y điều trị bệnh mạn tính.
Khả năng hạ đường huyết và chống oxy hóa từ nghiên cứu phòng thí nghiệm
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã tập trung tìm hiểu các hoạt tính hóa học của cây dó tròn (Helicteres isora). Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2009 đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa và hỗ trợ điều trị đái tháo đường từ quả của loài cây này [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước nóng từ quả dó tròn có khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ với giá trị IC50 đạt 25,12 ± 0,18 µg/ml theo phương pháp thử nghiệm DPPH, và đạt 45,63% trong mô hình beta-carotene-linoleate [1]. Khi thử nghiệm trên mô hình cơ hoành chuột cô lập, dịch chiết quả ở nồng độ 500 µg/ml giúp tăng hấp thu glucose ở mức vừa phải (4,85 ± 0,25 mg/g/30 phút so với nhóm chứng 3,46 ± 0,21 mg/g/30 phút), dù mức này còn kém hơn insulin (8,76 ± 0,26 mg/g/30 phút) và metformin 100 µg/ml (16,17 ± 0,20 mg/g/30 phút) [1].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2014 cũng ghi nhận việc phân lập và xác định hoạt chất sinh học diosgenin từ mô nuôi cấy tế bào in vitro của cây dó tròn, mở ra tiềm năng khai thác nguồn hoạt chất này [2].
Tác động của vỏ và quả dó tròn trên động vật thí nghiệm
Các bộ phận khác của cây dó tròn, đặc biệt là vỏ thân và quả, đã được thử nghiệm trên chuột nhằm đánh giá tác động sinh học sâu hơn.
Năm 2006, một nghiên cứu trên chuột bị đái tháo đường do hóa chất streptozotocin (STZ) cho thấy dịch chiết nước từ vỏ cây dó tròn dùng đường uống ở liều 100 và 200 mg/kg giúp cải thiện thể trọng và enzyme hexokinase tại gan [3]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm đáng kể glucose-6-phosphatase tại gan, phosphatase acid (ACP), phosphatase kiềm (ALP) và lactate dehydrogenase (LDH) trong huyết thanh, qua đó thể hiện tiềm năng hạ đường huyết và bảo vệ gan ở chuột đái tháo đường [3].
Cũng trong năm 2006, một nghiên cứu khác ghi nhận dịch chiết nước vỏ dó tròn liều 100 và 200 mg/kg đường uống làm giảm glucose máu rõ rệt ở cả chuột bình thường (từ mức 64,5-48,5 và 67-47 mg% chỉ sau 2 giờ dùng) cũng như trên chuột đái tháo đường STZ (từ mức 68-105 và 66-85,5 mg% sau 21 ngày sử dụng liên tục) [4].
Đến năm 2010, nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ mỡ máu của dịch chiết cồn từ quả dó tròn trên chuột cống đực Wistar bị đái tháo đường sau 45 ngày điều trị [5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất quả dó tròn giúp phục hồi các chỉ số lipid máu bất thường (cholesterol toàn phần, triglyceride, phospholipid, LDL, VLDL tăng cao và HDL suy giảm) trở về mức gần như bình thường, với cơ chế tác động được nhóm nghiên cứu nhận định có nét tương đồng với hoạt chất trị tiểu đường glibenclamide [5].
Bằng chứng hiện có còn khoảng cách lớn so với người thật
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy dó tròn có tiềm năng hạ đường huyết, chống oxy hóa và cải thiện mỡ máu, người bệnh cần đặc biệt tỉnh táo trước khoảng cách giữa ống nghiệm và cơ thể người.
Các thí nghiệm trên chỉ mới được thực hiện trên tế bào cô lập và mô hình chuột đái tháo đường [3, 4, 5, 7]. Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác định tính an toàn, sinh khả dụng, độc tính tích lũy hoặc liều lượng sử dụng chuẩn xác của cây dó tròn. Chuột có hệ chuyển hóa và hấp thu khác xa con người, vì vậy không thể tự ý lấy liều dùng hay kết quả trên động vật áp đặt vào việc trị bệnh thực tế.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng?
Từ những dữ kiện khoa học ghi nhận được, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về cây dó tròn trên phụ nữ mang thai. Một nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ cảnh báo rằng việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng hoặc các loại thảo dược có hoạt tính kích thích co bóp tử cung có thể dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi nghiêm trọng [6]. Để đảm bảo an toàn cho mẹ và bé, phụ nữ có thai không được tự ý sử dụng loại cây này.
Thứ hai là người có đường huyết thấp hoặc người đang dùng thuốc hạ đường huyết. Dịch chiết dó tròn đã chứng minh khả năng làm tụt nhanh nồng độ đường trong máu ở cả cá thể khỏe mạnh lẫn cá thể bệnh [4]. Nếu người có thể trạng suy nhược, huyết áp thấp, đường huyết không ổn định hoặc bệnh nhân tiểu đường đang uống thuốc điều trị (như nhóm sulfonylurea tương tự glibenclamide) sử dụng thêm dó tròn, nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết quá mức là rất lớn [5, 7]. Tình trạng tụt đường huyết đột ngột có thể kéo theo tụt huyết áp thứ phát, choáng váng, ngất xỉu và hôn mê.
Thứ ba là người chuẩn bị phẫu thuật. Vì chiết xuất dó tròn gây biến động lượng đường trong máu và có tác động lên chuyển hóa lipid [5, 7], việc sử dụng thảo dược này sát ngày mổ có thể làm mất kiểm soát đường huyết trong và sau phẫu thuật, gây khó khăn cho quá trình gây mê hồi sức.
Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên an toàn
Đối với người bình thường quan tâm đến các bài thuốc dân gian từ cây dó tròn, việc thận trọng là nguyên tắc hàng đầu. Vì các tài liệu khoa học hiện hành chưa thiết lập được mức liều an toàn cũng như dạng bào chế đạt chuẩn cho người [3, 5], người dân không nên tự ý thu hái thân, vỏ hay quả dó tròn để đun nấu uống thay trà mỗi ngày.
Nếu có nhu cầu hỗ trợ điều trị các bệnh lý chuyển hóa, người bệnh cần tuân thủ phác đồ chuẩn của y học hiện đại, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước. Trước khi muốn kết hợp bất kỳ vị thảo dược nào vào quá trình trị liệu, hãy luôn tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề để tránh các tương tác nguy hại.
Tóm lại, cây dó tròn mới chỉ dừng lại ở các triển vọng nghiên cứu trên động vật và mô hình tế bào thực nghiệm [3, 4]. Việc tự ý sắc uống để chữa bệnh mà không có chỉ định y khoa là hành động nguy hiểm, đặc biệt đối với phụ nữ mang thai và những người có bệnh nền mạn tính.
