Ngâm rượu sâm xuyên đá uống mỗi ngày: Lợi ích hay rủi ro tích lũy?

Thói quen ngâm rượu sâm xuyên đá và thắc mắc thường gặp

Trong đời sống thường nhật, không ít gia đình giữ thói quen sưu tầm các loại rễ cây, dược liệu rừng mang về ngâm rượu để uống dần. Trong số đó, sâm xuyên đá (tên khoa học là Myxopyrum smilacifolium) được nhiều người truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp tăng cường sinh lực, bổ khí huyết và phòng chống lão hóa. Hình ảnh những bình rượu ngâm rễ cây đậm màu xuất hiện đều đặn trong các bữa cơm gia đình với suy nghĩ "uống một vài ly mỗi ngày cho khỏe người" đã trở nên vô cùng quen thuộc.

Tuy nhiên, liệu việc uống rượu ngâm sâm xuyên đá mỗi ngày thực sự đem lại lợi ích bồi bổ hay đang âm thầm tích lũy độc tính cho cơ thể? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở khoa học là: Lợi ích sức khỏe khi uống rượu ngâm sâm xuyên đá mỗi ngày hoàn toàn chưa được kiểm chứng trên người, trong khi rủi ro suy giảm chức năng gan, thận do tác động của rượu và việc thiếu kiểm soát hàm lượng hoạt chất là mối nguy hiện hữu.

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, và rượu là môi trường chiết xuất lý tưởng giúp giải phóng mọi tinh chất quý giá. Thực tế, khi ngâm một loại thảo mộc vào cồn mà không có quy chuẩn phân tách, chúng ta không chỉ chiết xuất các hợp chất mong muốn mà còn dung nạp một lượng lớn ethanol cùng các tạp chất chưa qua tinh chế, gây quá tải cho các cơ quan giải độc.

Thành phần hóa thực vật trong rễ sâm xuyên đá

Để hiểu rõ giá trị thực sự của sâm xuyên đá, việc nhìn nhận cấu trúc hóa học của dược liệu này dưới lăng kính nghiên cứu là điều cần thiết. Các công trình hóa học hiện đại đã phân lập và xác định được nhiều nhóm chất có giá trị sinh học trong loài cây Myxopyrum smilacifolium.

Một nghiên cứu công bố năm 2001 về đặc điểm hóa thực vật của Myxopyrum smilacifolium đã phân lập được các iridoid glucoside từ lá tiêu bản khô, bao gồm myxopyroside cùng các este 6-O-acetyl-7-O-(E/Z)-p-methoxycinnamoyl của dimethyl forsythide ^[1]. Sự hiện diện của các hợp chất này khẳng định mối liên hệ phân loại thực vật học gần gũi của loài với chi Nyctanthes và họ Nhài (Oleaceae) ^[1].

Tiếp nối hướng nghiên cứu phân lập hoạt chất, một công trình khoa học năm 2022 đã phân lập thành công 6 hợp chất iridoid glycoside mới từ rễ của Myxopyrum smilacifolium, đặt tên là myxosmoside A đến F (hợp chất 1 đến 6) ^[2]. Cấu trúc hóa học của các iridoid glycoside mới này đã được làm sáng tỏ chi tiết thông qua các kỹ thuật phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều, 2 chiều (1D-, 2D-NMR), phổ khối lượng và các phương pháp hóa học ^[2].

Bên cạnh nhóm iridoid, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 tiếp tục ghi nhận sự hiện diện của một phenylpropanoid glycoside mới có tên myxosmoside I cùng 6 hợp chất đã biết khác trong rễ cây sâm xuyên đá, bao gồm arenarioside, verbascoside, 3-formylindole, 5-hydroxymethyl furfural, D-mannitol và glycerol monooleate ^[3]. Việc xác định thành phần hóa học cho thấy rễ sâm xuyên đá thực sự sở hữu hệ thống hợp chất thứ cấp tương đối phong phú và phức tạp [3, 7].

Hoạt tính chống oxy hóa và ức chế enzyme trong ống nghiệm

Không dừng lại ở việc định danh chất, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc hoạt tính sinh học của các phân đoạn chiết xuất từ Myxopyrum smilacifolium trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Một công bố vào năm 2024 đã khảo sát các chất chống oxy hóa trong các bộ phận của cây Myxopyrum smilacifolium bằng các thử nghiệm dọn gốc tự do và phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra methanol là dung môi hiệu quả nhất để thu hồi các chất chống oxy hóa ^[4]. Đáng chú ý, dịch chiết methanol từ rễ thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất, tương ứng với giá trị IC50 rất thấp là 16,39 microgam/mL đối với gốc tự do DPPH và 19,80 microgam/mL đối với gốc tự do ABTS ^[4].

Hàm lượng phenolic và flavonoid tổng số cao được xác định là nguyên nhân chính tạo nên tổng năng lực chống oxy hóa vượt trội của dịch chiết rễ cây, đạt mức 247,73 ± 1,62 mg đương lượng acid gallic/g hoặc 163,93 ± 0,83 mg đương lượng acid ascorbic/g ^[4]. Định lượng bằng LC-MS/MS cho thấy rễ cây chứa lượng quercetin và luteolin rất cao, lần lượt dao động từ 238,86 ± 5,74 đến 310,99 ± 1,44 microgam/g và từ 201,49 ± 7,84 đến 234,10 ± 2,54 microgam/g trong dịch chiết methanol ^[4].

Về khả năng tác động lên quá trình chuyển hóa đường, nghiên cứu năm 2022 đánh giá tác dụng ức chế enzyme alpha-glucosidase của các hợp chất phân lập từ rễ cây ^[3]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy các phenylpropanoid glycoside gồm myxosmoside I, arenarioside và verbascoside ức chế đáng kể hoạt động của men alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 30,0 ± 0,9 microM; 66,6 ± 2,3 microM và 36,9 ± 2,0 microM ^[3]. Men alpha-glucosidase vốn là enzyme liên quan đến quá trình phân giải carbohydrate tại đường tiêu hóa.

Tác động của cồn lên men gan và stress oxy hóa

Mặc dù các hợp chất tinh khiết chiết bằng dung môi chuẩn trong phòng thí nghiệm thể hiện tiềm năng sinh học, việc ngâm sâm xuyên đá vào rượu trắng để uống hàng ngày lại là một bài toán hoàn toàn khác. Khi đưa rượu vào cơ thể, chính ethanol và các sản phẩm chuyển hóa của nó sẽ tác động trực tiếp lên hệ enzyme gan và các mô chuyển hóa.

Nghiên cứu trên động vật năm 2013 thực hiện trên chuột cống Sprague-Dawley 5-6 tuần tuổi (trọng lượng 125-150 g) được cho ăn theo chế độ lỏng Lieber và De Carli đối chứng hoặc có cồn liên tục trong 28 ngày để đánh giá chuyển hóa qua microsome gan ^[5]. Kết quả cho thấy việc tiêu thụ cồn đã gây cảm ứng đáng kể quá trình khử nitro ở microsome gan chuột đực (tăng 11% đối với nifurtimox và 41% đối với benznidazole), trong khi không ghi nhận hiện tượng này ở chuột cái ^[5]. Hoạt tính cảm ứng này ở chuột đực bị ức chế 100% bởi diphenyleneiodonium và được xác định do P450 reductase ^[5]. Điều này chứng minh rằng việc uống cồn kéo dài có thể làm thay đổi hệ thống enzyme chuyển hóa tại microsome gan, can thiệp vào các con đường chuyển hóa thuốc và hóa chất ^[5].

Bên cạnh sự biến đổi enzyme, rượu còn kích hoạt tình trạng mất cân bằng oxy hóa nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2004 trên chuột cống đực Wistar đã phân tích tác động độc hại của rượu đối với stress oxy hóa ^[6]. Việc dung nạp rượu dẫn đến biến đổi trạng thái oxy hóa khử, sản sinh acetaldehyde và các gốc tự do, gây tổn thương màng tế bào ^[6]. Nghiên cứu ghi nhận nồng độ các men chỉ dấu tổn thương gan gồm alkaline phosphatase (ALP) và gamma-glutamyl transferase (GGT), cùng lượng triglyceride huyết tương và các chỉ số peroxy hóa lipid (TBARS và hydroperoxide) gia tăng rõ rệt ở nhóm dùng cồn ^[6]. Đồng thời, tình trạng chất chống oxy hóa nội sinh tại các mô, bao gồm superoxide dismutase (SOD), catalase, glutathione khử (GSH) và glutathione peroxidase (GPx), bị suy giảm nặng nề ^[6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung chất cung cấp nhóm thiol như N-acetyl cysteine có thể cải thiện các tổn thương oxy hóa do cồn gây ra ^[6].

Như vậy, khi người dùng uống rượu sâm tự chế, lượng cồn dung nạp hàng ngày sẽ trực tiếp phá hủy cân bằng oxy hóa nội sinh, làm suy kiệt các enzyme giải độc và gia tăng men gan ^[6]. Rượu vừa làm thay đổi hoạt tính enzyme chuyển hóa tại gan ^[5], vừa gây tổn thương cấu trúc tế bào màng ^[6].

Rủi ro tích lũy khi uống rượu ngâm sâm tự phát

Việc ngâm rượu sâm xuyên đá tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe bắt nguồn từ tính chất tự phát và thiếu quy chuẩn. Người ngâm rượu thường chỉ ước lượng tỷ lệ rễ cây và rượu theo cảm tính, sử dụng các loại rượu trắng tự nấu có độ cồn dao động thất thường và có thể chứa các chất phụ gia hoặc cồn công nghiệp chưa khử sạch.

Khi ngâm thảo dược trong cồn nồng độ cao dài ngày, dung môi cồn sẽ hòa tan không chọn lọc các thành phần có trong rễ cây. Bên cạnh các polyphenol có lợi, các hợp chất hữu cơ khác hoặc độc tố tự nhiên chưa rõ cơ chế cũng có thể bị thôi nhiễm vào dung dịch rượu. Người uống không thể biết chính xác nồng độ các chất hòa tan là bao nhiêu miligam trên mỗi mililít rượu.

Nếu uống loại rượu này đều đặn mỗi ngày, cơ thể sẽ đối mặt với tình trạng quá tải chuyển hóa kéo dài. Gan phải liên tục xử lý acetaldehyde sinh ra từ rượu ^[6], đồng thời gánh chịu sự thay đổi cảm ứng enzyme microsome gan ^[5]. Cùng lúc đó, thận phải tăng cường lọc và đào thải các dẫn xuất chuyển hóa phức tạp. Tình trạng này kéo dài âm thầm tạo nên áp lực thoái hóa mô, suy giảm chức năng gan thận mạn tính mà người dùng không hề hay biết do không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu.

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng là đánh đồng kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm với tác dụng bổ dưỡng khi uống trực tiếp vào người. Nhiều người đọc thông tin thấy sâm xuyên đá có hoạt tính chống oxy hóa ^[4] hay ức chế enzyme ^[3] liền vội vàng kết luận uống rượu ngâm rễ cây này sẽ giúp trường thọ, thải độc hay chữa bệnh tiểu đường.

Thực tế, tất cả các dữ liệu tích cực về Myxopyrum smilacifolium hiện nay mới chỉ được ghi nhận ở mức độ phân lập chất và thử nghiệm in vitro trong ống nghiệm [3, 5, 6, 7]. Cụ thể, các thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH, ABTS và định lượng quercetin, luteolin đều được chiết bằng dung môi hữu cơ chuẩn (như methanol) trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt ^[4]. Thử nghiệm ức chế enzyme alpha-glucosidase cũng chỉ thực hiện trên đĩa nghiệm đối với các phenylpropanoid glycoside tinh khiết ^[3].

Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người, thậm chí chưa có nghiên cứu trên động vật sống để chứng minh tính an toàn, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa hay liều lượng điều trị hiệu quả của dịch chiết sâm xuyên đá. Việc tự ý hòa trộn thảo dược thô vào rượu ethanol nồng độ cao không thể tạo ra chế phẩm thuốc đạt chuẩn. Ngược lại, rượu là chất độc tế bào gan đã được khoa học chứng minh qua các biến đổi men ALP, GGT và stress oxy hóa ^[6].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do tính chất thiếu kiểm soát về hàm lượng hoạt chất và độc tính chuyển hóa của ethanol, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh xa thói quen uống rượu ngâm thảo mộc:

• Người có tiền sử viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan: Sự biến đổi enzyme microsome do cồn ^[5] cùng sự gia tăng các men gan ALP, GGT và các chất peroxy hóa lipid ^[6] sẽ đẩy nhanh tốc độ hủy hoại tế bào gan còn lại.
• Người mắc bệnh thận mạn tính: Khả năng bài tiết các chất chuyển hóa từ rượu và các hợp chất thảo dược lạ bị suy giảm, dễ dẫn đến hiện tượng tích lũy hoạt chất gây ngộ độc.
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Rượu mạn tính có khả năng làm biến đổi hoạt tính enzyme microsome gan P450 reductase ^[5], gây tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua gan, làm thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu.
• Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là nhóm tuyệt đối không được tiếp xúc với các chế phẩm rượu thuốc tự chế do nguy cơ ngộ độc cồn và hóa chất chưa rõ độ an toàn trên thai nhi và sự phát triển của trẻ.

Gợi ý tiếp cận thực tế và kết luận

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, tiêu hóa và chuyển hóa, người dân cần từ bỏ quan niệm xem rượu ngâm dược liệu là thần dược bổ dưỡng hàng ngày. Việc sử dụng thảo dược cần dựa trên chỉ định chuyên môn và các dạng bào chế đã qua kiểm duyệt thay vì tự ý ngâm uống.

Nếu muốn tận dụng các hợp chất thực vật có ích, cách an toàn nhất là duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng giàu rau củ quả tự nhiên, kết hợp uống đủ nước để hỗ trợ gan thận đào thải chất cặn bã. Trong trường hợp có nhu cầu bồi bổ cơ thể bằng các vị thuốc đông y hay thảo mộc tự nhiên, người dân cần đến khám tại các cơ sở y tế y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ kê đơn với liều lượng và phương pháp sắc thuốc an toàn. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào hoặc có dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, cần đi kiểm tra chức năng gan thận tại bệnh viện chuyên khoa.

Tóm lại, sâm xuyên đá là một dược liệu có chứa các hợp chất chống oxy hóa tiềm năng trong ống nghiệm [6, 7], nhưng việc tự ngâm với rượu uống mỗi ngày mang lại rủi ro suy giảm chức năng gan thận nhiều hơn là lợi ích. Lựa chọn lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa thức uống có cồn và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào là giải pháp vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe dài lâu.