Cây dung (danh pháp khoa học: Symplocos racemosa) là loại cây quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để nấu nước uống giải nhiệt hoặc cải thiện tiêu hóa. Nhiều người vẫn xem các loại thảo mộc tự nhiên là lành tính tuyệt đối và có thể sử dụng tùy tiện. Tuy nhiên, việc dùng loại cây này trong giai đoạn thai kỳ lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với sức khỏe sinh sản.

Phụ nữ mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú không nên tự ý dùng cây dung. Dược liệu này chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ nội tiết sinh dục nữ và tác động lên các mô cơ quan trong cơ thể, có thể làm biến đổi nồng độ hormone và gây ra những phản ứng bất lợi cho thai nhi.

Cây dung và các hoạt chất tự nhiên

Cây dung, hay còn gọi là chè dung, thuộc họ Dung (Symplocaceae). Trong các hệ thống y học truyền thống như Ayurveda của Ấn Độ, dược liệu này được biết đến với tên gọi Lodhra và được dùng rộng rãi để hỗ trợ các rối loạn tử cung và bệnh khí hư [1].

Vỏ thân cây dung chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định thành phần của vỏ cây bao gồm các phenolic glycoside như symplocoside, cùng các triterpenoid như axit betulinic, axit acetyloleanolic, axit oleanolic và các flavonoid như quercetin [1]. Một hợp chất phenolic glycoside khác được phân lập từ loài thực vật này là benzoylsalireposide [2].

Nhờ các thành phần này, vỏ cây dung đã được ghi nhận có nhiều tác dụng sinh học trên thực nghiệm, bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn, giảm đau, hạ đường huyết, bảo vệ gan, chống ung thư và chống androgen [1].

Tác động kích thích nội tiết tố và rủi ro thai kỳ

Dù có nhiều đặc tính dược lý giá trị, việc cây dung tác động trực tiếp lên hệ sinh dục nữ là lý do hàng đầu khiến dược liệu này trở nên nguy hiểm đối với thai phụ.

Trong một nghiên cứu in vivo công bố năm 2004, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của dịch chiết nước vỏ cây dung trên chuột cống trắng cái Sprague-Dawley chưa trưởng thành [3]. Kết quả cho thấy, khi cho chuột dùng dịch chiết nước qua đường uống, nồng độ hormone kích thích nang trứng (FSH) trong huyết thanh tăng lên rõ rệt (P < 0.016), đồng thời nồng độ hormone tạo hoàng thể (LH) trong huyết thanh cũng tăng mạnh (P < 0.001) [3].

Kiểm tra mô bệnh học buồng trứng của nhóm chuột được điều trị cho thấy quá trình sinh nang trứng gia tăng, xuất hiện các nang trứng trưởng thành và các tế bào trứng tách rời [3]. Trọng lượng buồng trứng của động vật thí nghiệm cũng gia tăng đáng kể do sự bùng nổ của nồng độ FSH [3].

Đối với phụ nữ mang thai, sự cân bằng hormone đóng vai trò quyết định để duy trì thai kỳ ổn định. Việc sử dụng các thảo dược có khả năng kích hoạt đột ngột các xung hormone trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng như FSH và LH có thể gây xáo trộn môi trường nội tiết nuôi dưỡng phôi thai. Rối loạn nội tiết tố trong giai đoạn này làm tăng nguy cơ co bóp tử cung bất thường, đe dọa trực tiếp đến sự bám dính của phôi và dẫn đến nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.

Bằng chứng về tác động trên cơ trơn và giảm đau

Bên cạnh ảnh hưởng nội tiết, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cũng cho thấy cây dung có ảnh hưởng trực tiếp đến trương lực cơ trơn.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát hoạt tính của vỏ thân cây dung trên mô ruột thỏ cô lập [4]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy cao chiết thô và các phân đoạn chiết xuất (ethyl acetate, chloroform, n-butanol và dịch chiết nước) làm giảm trương lực cơ trơn của ruột thỏ [4]. Nghiên cứu này đồng thời tiến hành các thử nghiệm tấm sưởi nhiệt (hot plate), thử nghiệm co thắt (writhing test), nghiệm pháp formalin trên chuột và mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan [4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất vỏ cây dung có tác dụng giảm đau và kháng viêm đáng kể ở liều dùng 300 mg/kg và 500 mg/kg [4].

Dù thực nghiệm trên ruột thỏ cho thấy sự thay đổi trương lực cơ trơn đường tiêu hóa, các mô cơ trơn khác nhau trong cơ thể, bao gồm cả tử cung, có cơ chế thụ thể và mức độ đáp ứng rất phức tạp trước các hợp chất sinh học. Khả năng tác động lên trương lực cơ kết hợp với hoạt tính kích thích hormone nội tiết mạnh mẽ là những yếu tố cảnh báo không thể bỏ qua đối với phụ nữ mang thai.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Đa phần các nghiên cứu dược lý khẳng định hoạt tính của cây dung đều mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng, tức là thử nghiệm trên mô cô lập hoặc động vật thí nghiệm như chuột và thỏ [5, 6].

Các nghiên cứu hiện tại xác nhận dịch chiết vỏ cây dung có khả năng kích thích nồng độ FSH, LH và làm thay đổi mô học buồng trứng [3], nhưng chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người nhằm đánh giá độ an toàn toàn diện trong thai kỳ [1]. Việc thiếu dữ liệu lâm sàng về độc tính sinh sản và khả năng gây quái thai đồng nghĩa với việc chưa thể xác định được liều lượng nào là an toàn cho mẹ và thai nhi. Do đó, việc tự ý dùng cây dung khi mang thai tiềm ẩn rủi ro rất lớn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây dung

Nhiều người lầm tưởng rằng cây dung là thảo mộc nấu nước uống như chè xanh thường ngày nên có thể dùng vô tư cho mọi lứa tuổi và mọi đối tượng. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Nhiều loại thảo dược dùng trong sinh hoạt hàng ngày thực chất chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh. Cây dung từ xa xưa vốn đã được ứng dụng trong y học truyền thống để điều trị các bệnh lý phức tạp như rối loạn tử cung, u bướu, tiêu chảy và các vấn đề về gan [1]. Một vị thuốc có khả năng tác động mạnh lên hệ trục nội tiết sinh sản [3] thì không thể được xem là một loại đồ uống an toàn tuyệt đối cho thai phụ.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dùng ngoài da thì không ảnh hưởng đến thai nhi". Một nghiên cứu năm 2017 về kem bôi đa thảo dược AHPL/AYTOP/0213 chứa chiết xuất cây dung cùng các dược liệu khác đã thử nghiệm kích ứng da theo hướng dẫn của OECD và ghi nhận sản phẩm không gây kích ứng, an toàn khi bôi tại chỗ [5]. Tuy nhiên, việc bôi các chế phẩm ngoài da trên diện rộng hoặc dùng các dạng chiết xuất cô đặc vẫn cần được xem xét thận trọng trong thai kỳ để tránh nguy cơ hấp thu qua da gây ảnh hưởng toàn thân.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng cây dung?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và tránh tự ý sử dụng cây dung:

  • Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Sự gia tăng đột ngột của các hormone sinh dục như FSH và LH [3] có thể kích hoạt các phản ứng co bóp tử cung, gây hại cho quá trình phát triển của phôi thai hoặc dẫn tới sảy thai ngoài ý muốn.
  • Phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc các hợp chất tự nhiên trong vỏ cây dung, bao gồm symplocoside hay benzoylsalireposide [4, 8], có bài tiết qua sữa mẹ hay không và mức độ an toàn đối với trẻ bú mẹ.
  • Phụ nữ đang điều trị các bệnh nhạy cảm với hormone: Do khả năng kích thích rụng trứng và thay đổi kích thước buồng trứng [3], những người mắc hội chứng buồng trứng đa nang hoặc các bệnh lý nội tiết liên quan cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Cách ứng dụng an toàn cho người bình thường

Đối với những người không thuộc nhóm chống chỉ định (người trưởng thành khỏe mạnh, không mang thai), cây dung vẫn là một dược liệu có nhiều tiềm năng nếu được sử dụng hợp lý.

Vỏ thân cây dung đã được nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn đối với các chủng vi khuẩn như P. acnes, S. epidermidis và S. aureus trong các công thức bôi ngoài da [5]. Ngoài ra, hợp chất benzoylsalireposide chiết xuất từ cây dung cũng được chứng minh có khả năng ức chế không cạnh tranh enzym alpha-chymotrypsin với giá trị Ki là 29.60 microM [2], cho thấy tiềm năng trong kiểm soát các phản ứng viêm.

Để sử dụng an toàn:

  • Không tự ý thu hái hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc hoặc không chuẩn hóa về liều lượng.
  • Không kết hợp tùy tiện cây dung với các loại thuốc tây điều trị bệnh nội tiết, thuốc chống đông hoặc thuốc hạ đường huyết khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1].
  • Chỉ sử dụng các sản phẩm thảo dược hoặc kem bôi ngoài da đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành [5].

Thảo dược tự nhiên đem lại nhiều giá trị chữa bệnh nhưng cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ nếu dùng sai đối tượng. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng cây dung để bảo vệ an toàn tối đa cho mẹ và bé. Bất kỳ quyết định sử dụng dược liệu nào trong thai kỳ cũng cần được thông qua ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa sản.