5 món ăn quen thuộc dễ làm giãn cơ thắt thực quản dưới

Nỗi ám ảnh mang tên ợ nóng sau mỗi bữa ăn

Sau một bữa ăn thịnh soạn nhiều món chiên xào hoặc sau một buổi tụ tập cùng bạn bè với bia và nước ngọt có ga, không ít người phải đối mặt với cảm giác nóng rát khó chịu dâng ngược từ sau xương ức lên tận cổ họng. Hiện tượng này thường xảy ra khi hàng rào ngăn cách tự nhiên giữa dạ dày và thực quản bị suy yếu, khiến thức ăn cùng axit dịch vị trào ngược lên phía trên.

Nhiều người lầm tưởng rằng chứng trào ngược hay ợ nóng chỉ đơn thuần xuất phát từ việc dạ dày dư thừa axit. Tuy nhiên, các khảo sát sinh lý học đường tiêu hóa đã chứng minh rằng chức năng đóng kín của cơ thắt thực quản dưới mới là yếu tố quyết định hàng đầu trong việc ngăn ngừa hiện tượng này. Một số thực phẩm và thức uống quen thuộc vô tình làm suy giảm trương lực cơ vòng, mở đường cho axit tấn công niêm mạc.

Liệu những món ăn nào đang âm thầm làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới, và cơ chế tác động của chúng đối với hệ thống tiêu hóa diễn ra như thế nào qua góc nhìn của các nghiên cứu áp lực kế?

Cơ thắt thực quản dưới vận hành như thế nào?

Cơ thắt thực quản dưới là một cấu trúc cơ trơn chuyên biệt nằm tại vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày, đóng vai trò như chiếc van một chiều của hệ tiêu hóa ^[1]. Ở trạng thái nghỉ sinh lý bình thường, cơ thắt này duy trì một áp lực nền dao động trong khoảng từ 5 đến 20 mm Hg, và mức áp lực này luôn cao hơn áp lực bên trong dạ dày từ 4 mm Hg trở lên để giữ cho van đóng chặt ^[2].

Cùng với dây chằng hoành, góc His và dây chằng hoành thực quản, cơ thắt tạo thành một hàng rào chống trào ngược hoàn chỉnh ^[2]. Chiếc van cơ trơn này sẽ mở ra tạm thời trong giây lát khi có nhu động nuốt để thức ăn đi xuống, sau đó nhanh chóng co thắt trở lại ^[2]. Nếu xuất hiện hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua khiến áp lực cơ vòng tụt xuống bằng mức áp lực trong dạ dày, hoặc chỉ còn khoảng 0 đến 2 mm Hg, các chất chứa trong dạ dày sẽ đi ngược lên lòng thực quản ^[2].

Các nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng cơ chế kiểm soát cơ thắt thực quản dưới chịu sự chi phối chặt chẽ của ba thành phần: lớp cơ trơn vòng chuyên biệt tại vùng nối dạ dày - thực quản, hệ thần kinh tự chủ, cùng các tác động sinh lý tiềm tàng từ những hormone tiêu hóa như gastrin ^[1]. Sự suy giảm trương lực cơ vòng hay những cơn giãn cơ thoáng qua sau ăn chính là cơ chế bệnh sinh cốt lõi dẫn đến bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[3].

5 món ăn và thức uống quen thuộc làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới

1. Đồ ăn giàu chất béo

Các món ăn chứa nhiều dầu mỡ và chất béo từ lâu đã được xác định là tác nhân gây ảnh hưởng bất lợi trực tiếp đến áp lực của cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Khi tiêu thụ chế độ ăn có hàm lượng chất béo cao, bệnh nhân trào ngược thường ghi nhận các triệu chứng khó chịu xuất hiện nhiều hơn và rõ rệt hơn ^[3].

Sự hiện diện của chất béo trong đường tiêu hóa không chỉ tác động tiêu cực đến trương lực của van ngăn cách dạ dày - thực quản mà còn làm gia tăng mức độ cảm nhận triệu chứng trào ngược ở người bệnh ^[1], ^[3]. Điều này giải thích tại sao sau những bữa ăn nhiều đồ chiên rán, mỡ động vật hoặc nước sốt béo ngậy, tình trạng ợ nóng và rát họng lại bùng phát mạnh mẽ.

2. Sô cô la

Sô cô la là món tráng miệng khoái khẩu của rất nhiều người, nhưng đây lại là một trong những thực phẩm gây bất lợi nhất đối với người có cơ địa ợ nóng ^[1]. Các đánh giá sinh lý ghi nhận sô cô la nằm trong nhóm chất làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới một cách rõ rệt ^[1].

Không dừng lại ở việc làm yếu đi hàng rào cơ học chống trào ngược, sô cô la còn được ghi nhận là tác nhân trực tiếp khởi phát trào ngược dạ dày thực quản và làm tăng thời gian niêm mạc thực quản dưới bị tiếp xúc với dịch axit ^[3]. Do đó, việc sử dụng sô cô la thường xuyên có thể duy trì tình trạng trào ngược âm thầm kéo dài.

3. Cà phê thông thường

Cà phê là thức uống bắt đầu ngày mới quen thuộc của đông đảo người trưởng thành. Dù vậy, theo các tổng quan y khoa về dinh dưỡng và trào ngược dạ dày thực quản, việc uống cà phê thông thường có thể gây khởi phát các đợt trào ngược dạ dày thực quản ^[3].

Tương tự như sô cô la, việc tiêu thụ cà phê thông thường làm gia tăng mức độ phơi nhiễm axit ở đoạn dưới thực quản ^[3]. Khi lượng axit tiếp xúc với niêm mạc thực quản tăng lên mà không có sự cản trở vững chắc từ cơ thắt, người dùng sẽ nhanh chóng cảm nhận được các cơn đau tức, nóng rát khó chịu sau xương ức.

4. Rượu, bia và đồ uống có cồn

Rượu bia và các thức uống có cồn từ lâu đã được ghi nhận trong các nghiên cứu sinh lý là yếu tố gây ảnh hưởng xấu đến áp lực của cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Chúng tạo ra những tác động tiêu cực đáng kể lên người đang có triệu chứng ợ nóng ^[1].

Cụ thể hơn, các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng bia và rượu vang có khả năng gây khởi phát trào ngược dạ dày thực quản, đặc biệt là trong khoảng thời gian một giờ đầu tiên sau khi dung nạp vào cơ thể ^[3]. Sự suy giảm áp lực rào cản kết hợp cùng sự kích thích dạ dày trong giai đoạn này tạo điều kiện thuận lợi nhất để dịch tiêu hóa dâng cao.

5. Đồ uống có ga

Nước ngọt có ga và các loại đồ uống sủi bọt là thủ phạm gây suy yếu cơ học nghiêm trọng lên cơ thắt thực quản dưới đã được chứng minh qua thực nghiệm manometry ^[4]. Khi đi vào lòng dạ dày, khí ga làm căng giãn dạ dày và gây ra những biến đổi tức thì trên hệ thống van chống trào ngược ^[2], ^[4].

Theo các đo đạc sinh lý, việc dạ dày bị căng trướng sau bữa ăn là yếu tố trực tiếp kích hoạt những cơn giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua, dẫn đến phần lớn các đợt trào ngược dịch vị ^[2]. Tác động này trở nên đặc biệt nghiêm trọng khi người bệnh sử dụng các loại nước giải khát có chứa khí carbon dioxide ^[4].

Các bằng chứng đo đạc sinh lý học nói gì?

Để hiểu rõ mức độ ảnh hưởng của thực phẩm và đồ uống lên cơ thắt thực quản dưới, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đo áp lực cơ thắt chuyên sâu trên người:

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra đáp ứng của cơ thắt thực quản dưới trước tình trạng căng giãn dạ dày do đồ uống có ga gây ra trên 9 người tình nguyện khỏe mạnh không có triệu chứng ^[4]. Các đối tượng tham gia được đo áp lực cơ thắt thực quản dưới bằng kỹ thuật kéo rút chậm qua máy đo sau khi uống nước máy thông thường và sau khi uống đồ uống có ga ^[4]. Kết quả cho thấy toàn bộ đồ uống có ga đã tạo ra sự suy giảm kéo dài 20 phút với mức giảm từ 30% đến 50% ở cả ba thông số: áp lực lúc nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Đáng chú ý, ở 62% số trường hợp, mức độ suy giảm áp lực này nghiêm trọng tới mức khiến cơ thắt thực quản dưới đạt tới ngưỡng bệnh lý mất khả năng đóng kín ^[4]. Trái lại, nước máy thông thường hoàn toàn không gây suy giảm các thông số của cơ thắt ^[4].

Năm 1982, một nghiên cứu lâm sàng đã tiến hành theo dõi áp lực cơ thắt dạ dày - thực quản trước, trong và sau bữa ăn trên 9 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược cùng 11 người đối chứng khỏe mạnh ^[5]. Kết quả đo lường cho thấy ở nhóm bệnh nhân viêm thực quản trào ngược, áp lực cơ thắt bị sụt giảm đáng kể tại các mốc thời gian 5 phút, 10 phút và 30 phút sau khi bắt đầu ăn ^[5]. Diễn biến này trái ngược hoàn toàn với nhóm người khỏe mạnh, nơi áp lực cơ thắt có xu hướng tăng lên trong khi ăn ^[5]. Đồng thời, khi bệnh nhân ở tư thế nằm ngửa, áp lực cơ thắt thấp hơn rõ rệt so với tư thế ngồi, giải thích vì sao triệu chứng thường bùng phát dữ dội khi ăn và khi nằm ^[5].

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 1975 về các khía cạnh sinh lý và lâm sàng của cơ thắt thực quản dưới cũng đã xác định rõ nhóm thực phẩm và chất kích thích gây hại trực tiếp tới áp lực cơ thắt bao gồm thức ăn nhiều mỡ, sô cô la, cồn và khói thuốc lá ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất kháng cholinergic, thức ăn béo và sô cô la có thể mang lại tác động có hại rõ rệt cho bệnh nhân mắc chứng ợ nóng ^[1].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu khoa học

Những phát hiện từ phương pháp đo áp lực kế mang lại cái nhìn trực quan và chính xác về cách mà hệ thống van cơ trơn phản ứng tức thì với từng loại thực phẩm ^[4]. Việc nhận diện các thực phẩm làm suy giảm trương lực cơ vòng giúp xây dựng chiến lược phòng ngừa trào ngược một cách chủ động thông qua thay đổi lối sống ^[3].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm đo áp lực can thiệp chuyên sâu chỉ được tiến hành trên cỡ mẫu nhỏ, chẳng hạn như nghiên cứu đồ uống có ga trên 9 người khỏe mạnh ^[4], hay nghiên cứu ảnh hưởng bữa ăn trên 9 bệnh nhân và 11 người đối chứng ^[5]. Bên cạnh đó, dữ liệu nghiên cứu về mối liên hệ trực tiếp giữa đồ ăn chiên rán cụ thể với bệnh trào ngược dạ dày thực quản vẫn còn tương đối khan hiếm ^[3]. Đối với các món ăn cay nóng, dù ghi nhận thực tế có thể gây ợ nóng nhưng cơ chế sinh học chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về việc giãn cơ vòng thực quản

Nhiều người cho rằng các loại thuốc điều trị trào ngược hiện nay có thể chữa lành hoàn toàn và phục hồi độ siết của van cơ thắt thực quản dưới. Trên thực tế, các thuốc điều trị hiện tại tuy có hiệu quả tốt trong việc làm giảm triệu chứng trào ngược nhưng chỉ mang lại tác dụng trong thời gian dùng thuốc, bởi vì chúng không làm biến đổi hay phục hồi được hàng rào chống trào ngược tự nhiên của cơ thể ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần tránh xa các món ăn chua có chứa axit thì cơ thắt thực quản sẽ an toàn. Như các nghiên cứu sinh lý đã chỉ ra, chính những món béo ngậy, sô cô la hay nước ngọt có ga vốn không mang tính axit quá cao lại là tác nhân trực tiếp làm sụt giảm 30-50% áp lực và chiều dài của cơ thắt thực quản dưới ^[4], mở đường cho axit nội sinh trào ngược tự do ^[2].

Ngoài ra, không ít người tin rằng trào ngược chỉ xuất hiện khi cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu mãn tính. Dữ liệu y khoa cho thấy trào ngược dạ dày thực quản hoàn toàn có thể xảy ra ngay cả khi áp lực cơ thắt thực quản dưới ở mức bình thường, nếu bệnh nhân bị tăng áp lực trong ổ bụng hoặc bị chậm làm rỗng dạ dày ^[2].

Ai nên thận trọng với các món ăn gây giãn cơ thắt?

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc viêm thực quản trào ngược cần đặc biệt cẩn trọng với các nhóm thực phẩm kể trên ^[3], ^[5]. Ở nhóm đối tượng này, áp lực cơ thắt vốn đã suy giảm nhanh chóng ngay sau khi bắt đầu bữa ăn và khi nằm ngửa ^[5].

Người có chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng cao cũng cần lưu tâm đặc biệt, bởi các phân tích gộp đã chỉ ra mối liên quan thuận chiều giữa tình trạng tăng BMI và bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[3]. Áp lực ổ bụng gia tăng ở người thừa cân có thể thúc đẩy dịch vị trào ngược ngay cả khi áp lực van cơ vòng chưa bị suy giảm nghiêm trọng ^[2].

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cơ thắt thực quản dưới cũng là thành phần chính của hàng rào chống trào ngược, và triệu chứng trớ sữa xuất hiện ở hầu hết các trường hợp, đạt đỉnh điểm lúc 4 tháng tuổi ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu về đáp ứng cơ thắt đối với các món ăn như cà phê, rượu bia, sô cô la hay đồ uống có ga chủ yếu được khảo sát ở người trưởng thành và người tình nguyện khỏe mạnh ^[3], ^[4], chưa có nghiên cứu đánh giá trực tiếp các món này trên đối tượng trẻ nhỏ. Do đó, không áp dụng các can thiệp ăn uống của người lớn cho trẻ em mà cần tham khảo hướng dẫn chuyên biệt từ bác sĩ nhi khoa.

Gợi ý chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt khoa học

Để bảo vệ hàng rào chống trào ngược và giảm thiểu các cơn giãn cơ thắt thực quản dưới, việc điều chỉnh thói quen ăn uống hằng ngày đóng vai trò vô cùng quan trọng:

• Điều chỉnh khoảng cách bữa ăn: Dữ liệu nghiên cứu nhất quán cho thấy khoảng thời gian từ bữa ăn đến khi đi ngủ quá ngắn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các đợt trào ngược xuất hiện ^[3]. Do đó, bữa ăn tối nên được thực hiện ít nhất 4 giờ trước khi đi ngủ để dạ dày kịp làm rỗng ^[3].
• Lựa chọn mô hình dinh dưỡng phù hợp: Các chế độ ăn như chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc chế độ ăn rất ít carbohydrate đã được chứng minh là có tác dụng bảo vệ cơ thể, chống lại tình trạng trào ngược ^[3].
• Hạn chế các đồ uống gây căng giãn dạ dày: Thay vì sử dụng các loại đồ uống có ga vốn làm suy giảm tức thì sức mạnh của cơ thắt thực quản dưới từ 30% đến 50% trong suốt 20 phút ^[4], hãy ưu tiên sử dụng nước lọc thông thường vì nước máy đã được chứng minh không làm ảnh hưởng đến các thông số sinh lý của cơ thắt ^[4].
• Tránh dung nạp rượu bia và cà phê: Đặc biệt lưu ý hạn chế bia và rượu vang vì chúng gây trào ngược mạnh nhất ngay trong giờ đầu tiên sau khi sử dụng ^[3].

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tiêu hóa

Cơ thắt thực quản dưới là tấm lá chắn tự nhiên quý giá giúp bảo vệ đường tiêu hóa trên khỏi sự bào mòn của axit dịch vị. Việc nhận biết và tiết chế các món ăn làm suy yếu van cơ vòng như đồ béo, sô cô la, cà phê, rượu bia và nước có ga là bước đi then chốt giúp bạn kiểm soát triệu chứng ợ nóng một cách tự nhiên. Khi các triệu chứng trào ngược kéo dài hoặc có dấu hiệu nặng lên, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị chuyên khoa kịp thời.