Chiết xuất nhau thai, bao gồm nhau thai ngựa, đang được quảng cáo rầm rộ như một giải pháp trẻ hóa da và tăng cường sinh lực. Nhiều người dùng tin rằng đây là sản phẩm tự nhiên hoàn toàn vô hại nên mua về sử dụng mà không tìm hiểu kỹ. Tuy nhiên, các chế phẩm từ mô nhau thai có hoạt tính sinh học phức tạp, tiềm ẩn rủi ro nếu cơ thể nhạy cảm với hormone.
Các nghiên cứu sinh học chỉ ra mô nhau thai là nguồn sản sinh và kích thích nhiều hormone tăng trưởng và nội tiết tố. Do đó, người có u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, phụ nữ mang thai hoặc người nhạy cảm nội tiết tố không nên tự ý dùng chiết xuất này.
Cơ chế tác động của chiết xuất nhau thai với hệ nội tiết
Nhau thai là cơ quan đảm nhận chức năng nuôi dưỡng thai nhi và điều hòa nội tiết trong suốt thai kỳ. Mô nhau thai người có thể biểu hiện và tiết ra các hormone sinh sản quan trọng như hCG, hPL, progesterone và estrogen [1]. Quá trình phân tích dịch chiết nhau thai người cũng ghi nhận sự hiện diện của các bản phiên mã hormone như hCG, HPL và PGH [2].
Mô nhau thai chứa nhiều hoạt chất kích thích các thụ thể và dòng hormone tăng trưởng. Thử nghiệm trên tế bào tuyến yên lợn cho thấy dịch chiết nhau thai kích thích tiết hormone tăng trưởng (GH) theo liều lượng thông qua cơ chế kích hoạt thụ thể yếu tố giải phóng hormone tăng trưởng (GRF) [3].
Ngoài việc chứa đựng hormone, dịch chiết nhau thai còn thay đổi độ nhạy cảm của các cơ quan với hormone. Thí nghiệm trên thỏ mang thai giả ghi nhận việc tiêm dịch chiết nhau thai làm biến đổi đỉnh xuất hiện của thụ thể lactogen ở buồng trứng, tuyến thượng thận và tuyến vú [4]. Hoạt chất này đưa các mô vào trạng thái tương tự như giai đoạn mang thai thực sự [4].
Mô nhau thai toàn phần có độ không đồng nhất rất lớn giữa các mẫu sinh thiết khác nhau [2]. Lượng hormone và vật liệu di truyền trong mỗi mẫu chiết xuất có thể dao động mạnh, khiến việc kiểm soát nồng độ hormone đưa vào cơ thể gặp nhiều trở ngại [2].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ kích thích mô nhạy cảm nội tiết
Các khối u phụ thuộc hormone như u xơ tử cung, u nang buồng trứng hay ung thư biểu mô tuyến vú phát triển dưới tác động của hormone steroid sinh dục. Hormone steroid tiết ra từ nhau thai và hoàng thể có thể làm tăng biểu hiện của MCSF và thụ thể c-fms bên trong niêm mạc tử cung người [5]. Yếu tố này tham gia trực tiếp vào việc kích thích tăng trưởng và biệt hóa tế bào nội mạc tử cung [5].
Nghiên cứu trên chuột bị cắt buồng trứng dùng dịch chiết thủy phân nhau thai lợn (PPH) liều 1 g/kg/ngày trong 12 tuần cho thấy chế phẩm duy trì trọng lượng tử cung tương tự liệu pháp bổ sung estrogen [6]. Mẫu dịch chiết nhau thai chưa tách hormone chứa hàm lượng estrogen và progesterone đáng kể [6].
Trong tài liệu y khoa về liệu pháp thay thế hormone (HRT), các khối u phụ thuộc hormone ở vú hoặc niêm mạc tử cung luôn nằm trong danh mục chống chỉ định [7]. Các bệnh lý huyết khối mạch máu và rối loạn chức năng gan cũng đòi hỏi sự giám sát y tế nghiêm ngặt khi tiếp xúc với nguồn hormone ngoại sinh [7].
Mặc dù thị trường hiện nay quảng bá chiết xuất nhau thai ngựa, phần lớn bằng chứng khoa học thực nghiệm chỉ mới được thực hiện trên mô nhau thai người, lợn và thỏ [2] [3] [4] [6]. Chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn khẳng định độ an toàn tuyệt đối của nhau thai ngựa trên các mô bệnh học của con người.
4 nhóm đối tượng cần tránh hoặc thận trọng tối đa
Nhóm đầu tiên là người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý phụ khoa phụ thuộc estrogen. Bệnh nhân có khối u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, polyp niêm mạc tử cung hoặc ung thư vú tuyệt đối không nên dùng chiết xuất nhau thai. Hormone steroid và các yếu tố tăng trưởng trong nhau thai có thể thúc đẩy tế bào khối u phân chia nhanh hơn [5] [6].
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang mang thai hoặc người nghi ngờ có thai. Sự cân bằng giữa các hormone thai kỳ như hCG, progesterone, estrogen và leptin đóng vai trò sống còn trong việc duy trì thai máy [1]. Nạp thêm các chiết xuất mô nhau thai chứa hormone lạ hoặc yếu tố kích thích thụ thể có thể làm rối loạn nội tiết tố tự nhiên của thai kỳ [1] [4].
Nhóm thứ ba là người có cơ địa nhạy cảm nội tiết tố, rối loạn đông máu hoặc suy giảm chức năng gan. Liệu pháp hormone sinh dục có thể gây ảnh hưởng đến hệ thống huyết học, đông máu và men gan ở những cá thể nhạy cảm [7]. Các chế phẩm thô từ động vật cũng làm tăng nguy cơ dị ứng cho người có cơ địa miễn dịch kém.
Nhóm thứ tư là trẻ em và thanh thiếu niên chưa hoàn thiện hệ nội tiết. Tác động giải phóng hormone tăng trưởng (GH) qua thụ thể GRF từ nhau thai đã được ghi nhận trong nghiên cứu phòng thí nghiệm [3]. Việc can thiệp vào trục tăng trưởng và nội tiết ở độ tuổi đang phát triển có thể dẫn đến rối loạn sinh lý ngoài ý muốn.
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng hiện có
Nhiều người tìm đến nhau thai với hy vọng phòng chống loãng xương và chống lão hóa. Thử nghiệm trên chuột cắt buồng trứng dùng chế phẩm nhau thai lợn nồng độ 1 g/kg/ngày trong 12 tuần ghi nhận mật độ xương đùi và cột sống thắt lưng được cải thiện [6]. Mức canxi và phospho trong nước tiểu của chuột dùng nhau thai cũng giảm so với nhóm đối chứng [6].
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định tác dụng chống loãng xương này có thể do các axit amin kích hoạt tín hiệu Wnt chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào hormone buồng trứng [6]. Nghiên cứu này thực hiện trên động vật ăn chế độ thiếu canxi và giàu chất béo, không thể suy diễn nguyên vẹn tác dụng sang người khỏe mạnh [6].
Hầu hết các nghiên cứu về nhau thai mới dừng lại ở mức độ nuôi cấy tế bào hoặc mô hình động vật thí nghiệm [3] [1] [4] [6]. Sự dao động lớn về biểu hiện gen và hormone giữa các lô nhau thai khiến việc chuẩn hóa dược tính trở nên khó khăn [2]. Người tiêu dùng không thể biết chính xác lượng hormone còn sót lại trong từng viên uống nhau thai ngựa thương mại.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng chiết xuất nhau thai ngựa
Nhiều người lầm tưởng nhau thai ngựa là sản phẩm tự nhiên tinh khiết nên uống liều lượng bao nhiêu cũng không gây hại. Dù là nguồn gốc tự nhiên, dịch chiết nhau thai vẫn mang đặc tính nội tiết và có thể tương tác với các thụ thể tế bào [3] [4].
Quan niệm cho rằng nhau thai đã qua tinh chế sẽ loại bỏ hoàn toàn hormone cũng không chính xác. Phân tích thực tế cho thấy các sản phẩm thủy phân nhau thai vẫn có thể chứa estrogen, progesterone hoặc giữ nguyên khả năng kích thích tử cung [6].
Một sai lầm khác là dùng nhau thai ngựa để tự điều trị các triệu chứng tiền mãn kinh thay cho thuốc kê đơn. Việc tự ý bổ sung hoạt chất có tính chất nội tiết khi chưa qua chẩn đoán y khoa có thể làm bùng phát các khối u tiềm ẩn [5] [7].
Áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe
Người tiêu dùng trước khi muốn dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ nhau thai động vật cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản hoặc nội tiết. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao cần tầm soát định kỳ phụ khoa và siêu âm tuyến vú để phát hiện sớm các bất thường.
Khi có chỉ định hoặc đồng thuận từ chuyên gia y tế, người dùng chỉ nên chọn các sản phẩm có công bố chất lượng rõ ràng, được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành. Tránh xa các sản phẩm xách tay không rõ nguồn gốc hoặc mập mập mờ về bảng thành phần hóa học.
Dừng ngay sản phẩm nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, căng tức ngực dữ dội, rong kinh hoặc đau vùng bụng dưới. Tuyệt đối không tự ý tăng liều để đẩy nhanh hiệu quả làm đẹp.
Chiết xuất nhau thai ngựa không phải là thần dược trẻ hóa an toàn cho mọi người dùng. Việc nhận biết nguy cơ tác động nội tiết giúp bảo vệ sức khỏe và hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm.